"Tư duy máy tính" nghe như chuyện của người lập trình, nhưng thật ra con đã dùng nó mỗi ngày: khi dọn phòng theo từng góc, khi nhận ra bài hát có đoạn điệp khúc, khi chỉ đường cho bạn đến nhà mình. Đây là cách nghĩ giúp gỡ một vấn đề rối thành những phần làm được, rõ ràng đến mức người khác (hay một cái máy) cũng làm theo được.
Bài này giải thích bốn kỹ năng của tư duy máy tính bằng việc hằng ngày, kèm một trò năm phút cho mỗi kỹ năng. Không cần máy tính, không cần biết lập trình.
Tư duy máy tính là gì
Tư duy máy tính không có nghĩa là bắt con nghĩ giống cái máy. Máy chỉ làm đúng điều được dặn; tư duy máy tính là phần việc của con người trước khi dặn: hiểu vấn đề, sắp xếp nó, rồi viết ra cách giải đủ rõ để ai cũng làm theo được.
| Kỹ năng | Nghĩa là | Ví dụ hằng ngày |
|---|---|---|
| Chia nhỏ | Tách việc lớn thành nhiều việc nhỏ | Dọn phòng: sách lên giá, quần áo vào giỏ, đồ chơi vào hộp |
| Tìm điểm giống nhau | Nhận ra cái lặp lại, cái đã gặp | Bài hát nào cũng có đoạn hát lại nhiều lần |
| Bỏ chi tiết không cần | Chỉ giữ thứ quan trọng cho câu hỏi | Sơ đồ đường tới trường chỉ cần các ngã rẽ, không cần màu mái nhà |
| Viết các bước theo thứ tự | Sắp các bước sao cho làm theo là xong việc | Rửa tay: làm ướt, xoa xà phòng, chà, xả, lau khô |
Bốn kỹ năng này hay đi cùng nhau. Khi con chuẩn bị cặp sách cho ngày mai, con chia việc thành từng môn, nhận ra thứ Hai nào cũng có giờ thể dục, bỏ qua những món không liên quan, rồi làm theo một thứ tự quen. Mỗi trò bên dưới có cách chơi cho trẻ nhỏ (khoảng 5–7 tuổi) và cách làm khó hơn cho trẻ lớn; mỗi trẻ một khác, cứ chọn mức con thấy vui.
Chia việc lớn thành việc nhỏ
Một việc lớn như "chuẩn bị đi dã ngoại" dễ làm con lúng túng. Chia ra thì thành những việc nhỏ: chọn đồ ăn, gói nước, mang khăn trải, chọn trò chơi. Mỗi việc nhỏ lại chia tiếp được: "chọn đồ ăn" gồm rửa trái cây, làm bánh mì kẹp, xếp vào hộp.
Trò năm phút: Cây việc. Viết hay vẽ một việc lớn ở đầu tờ giấy, ví dụ "tổ chức sinh nhật cho gấu bông". Con nói các việc nhỏ cần làm, bố mẹ vẽ mỗi việc thành một nhánh. Việc nào còn to thì chia tiếp thành nhánh con.
- Trẻ nhỏ: chọn việc quen như "đi ngủ", chia thành ba bốn bước bằng tranh vẽ.
- Trẻ lớn: chia một dự án thật (làm thiệp tặng ông bà) và tự giao việc nhỏ cho từng người trong nhà.
Tìm điểm giống nhau
Khi nhận ra hai việc giống nhau, con không phải nghĩ lại từ đầu. Cách gấp một chiếc áo dùng được cho mọi chiếc áo. Bài toán hôm nay giống bài hôm qua thì cách giải cũng gần giống.
Trò năm phút: Cái gì lặp lại? Hát một bài quen rồi hỏi con đoạn nào hát lại nhiều lần. Sau đó đổ ra bàn một nắm đồ vật (nút áo, thìa, bút) và nhờ con chia nhóm theo điểm chung. Con chia theo màu, bố mẹ đố con chia lại theo cách khác.
- Trẻ nhỏ: xâu hạt hay xếp đồ theo dãy lặp "đỏ, xanh, đỏ, xanh" rồi đoán món tiếp theo.
- Trẻ lớn: tìm điểm chung giữa các công thức nấu ăn (món nào cũng có bước sơ chế, nấu, bày ra đĩa) hay giữa các trò chơi bàn cờ con biết.
Bỏ chi tiết không cần
Muốn giải một vấn đề, cần biết chi tiết nào quan trọng và chi tiết nào bỏ được. Sơ đồ tàu điện không vẽ nhà cửa hay cây cối, chỉ vẽ ga và đường nối, vì người đi tàu chỉ cần biết thế. Người ta gọi kỹ năng này là trừu tượng hóa: giữ cái cốt lõi, bỏ phần trang trí.
Trò năm phút: Bản đồ ba chấm. Nhờ con vẽ đường từ nhà tới một nơi quen (trường, công viên, chợ) chỉ bằng chấm và đường nối, mỗi ngã rẽ một chấm. Rồi thử đi theo bản đồ trong lần ra ngoài tới: bản đồ có đủ để không lạc không?
- Trẻ nhỏ: chơi đoán con vật, mỗi người chỉ được nói ba đặc điểm. Đặc điểm nào giúp đoán nhanh nhất?
- Trẻ lớn: đọc một bài toán có lời và gạch những chi tiết không ảnh hưởng tới câu hỏi.
Viết các bước theo thứ tự
Dãy các bước rõ ràng để làm xong một việc gọi là thuật toán. Công thức nấu ăn, hướng dẫn lắp đồ chơi, cách đánh răng đều là thuật toán. Một dãy bước tốt phải đúng thứ tự và không bỏ sót: chỉ cần quên "mở nắp", bước "rót sữa" đã hỏng.
Trò năm phút: Vẽ theo lời. Con nhìn một hình đơn giản (ngôi nhà, mặt cười) mà bố mẹ không thấy, rồi đọc từng bước để bố mẹ vẽ lại: "vẽ một hình vuông to", "vẽ tam giác trên hình vuông". Bố mẹ làm đúng từng chữ, không đoán. Hình vẽ ra khác hình gốc thì cả nhà cùng tìm bước nào thiếu hay mơ hồ, rồi sửa.
- Trẻ nhỏ: xếp ba bốn thẻ tranh việc buổi sáng theo đúng thứ tự.
- Trẻ lớn: viết hướng dẫn để em hay bố mẹ đi từ phòng khách tới một món đồ giấu sẵn, rồi chạy thử và sửa lỗi.
Trong Dologi, câu đố "Lái xe" cho con xếp một hàng lệnh để chiếc xe đi đúng đường, còn "Đoán luật" cho con nhìn các ví dụ và tìm ra luật chung: hai việc nhỏ của cùng lối nghĩ này.
Tóm lại
- Tư duy máy tính là bốn cách gỡ vấn đề: chia nhỏ, tìm điểm giống nhau, bỏ chi tiết không cần, viết các bước theo thứ tự.
- Con dùng cả bốn kỹ năng trong việc hằng ngày, không cần máy tính.
- Mỗi kỹ năng luyện được bằng một trò năm phút với giấy, bút và đồ trong nhà.
- Bước sai hay bản đồ thiếu là lúc tốt nhất để cùng con tìm và sửa.
Đọc thêm: Lập trình không cần máy tính: trò chơi tư duy thuật toán cho trẻ 5–10 tuổi