Đặt ba quả táo và một chiếc tất lên bàn rồi hỏi: "Cái nào không cùng nhóm?" Hầu hết trẻ sẽ chỉ ngay vào chiếc tất. Giờ thử với con mèo, con chó, con gà và con cá. Bỗng nhiên có vài đáp án hay, và điều thú vị không phải con chọn cái nào, mà là vì sao.
Đó là trò "cái nào không cùng nhóm". Trò này nhanh, không cần đồ gì đặc biệt và chơi được ở gần như mọi nơi. Đằng sau sự đơn giản ấy là một kỹ năng tư duy quan trọng: khái quát hóa, tức là nhận ra điểm chung giữa nhiều thứ.
Vì sao một trò đơn giản lại có ích
Để tìm ra cái không cùng nhóm, trẻ phải:
- Nhìn từng thứ và nhận ra đặc điểm của nó: màu, hình dạng, kích thước, nó làm gì, sống ở đâu.
- Tìm điểm chung của những thứ còn lại. "Ba thứ này đều là quả."
- Giải thích chỗ khác. "Cái tất không phải đồ ăn."
Nhận ra điểm chung là cách ta hình thành các nhóm và khái niệm như "trái cây", "con vật" hay "số chẵn". Đó cũng là kỹ năng trẻ dùng khi phân loại và so sánh, và sau này khi tìm quy luật trong môn toán.
Cách chơi
- Chọn bốn thứ, đồ thật hoặc tranh. Ba thứ có điểm chung, một thứ thì không.
- Hỏi: "Cái nào không cùng nhóm?"
- Luôn hỏi "vì sao?" Lý do mới là đáp án thật sự.
- Chấp nhận mọi đáp án có lý do hợp lý, kể cả khi đó không phải đáp án bố mẹ định sẵn.
- Đổi vai khi con đã hiểu cách chơi.
Vài lượt trong bữa sáng hay lúc đi dạo là đủ.
Có thể có nhiều đáp án đúng
Những bộ hay nhất là bộ có nhiều đáp án. Thử với con mèo, con chó, con gà và con cá:
| Không cùng nhóm | Một lý do có thể |
|---|---|
| Con cá | Là con duy nhất sống dưới nước. |
| Con gà | Là con duy nhất có lông vũ và hai chân. |
| Con mèo | Là con duy nhất trèo cây. |
| Con chó | Là con duy nhất sủa. |
Khi con đưa ra đáp án bố mẹ không ngờ tới, hãy nhờ con giải thích. Nếu lý do hợp lý, hãy nói ra: "Bố mẹ chưa nghĩ tới điều đó. Lý do hay lắm!" Điều này dạy trẻ rằng suy nghĩ quan trọng hơn đoán xem người lớn muốn gì.
Nếu lý do chưa thật đúng, hãy cùng kiểm tra thay vì nói "sai": "Có con nào khác cũng trèo cây không nhỉ?"
Từ dễ đến khó
Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng, nên độ tuổi dưới đây chỉ để tham khảo.
| Khoảng tuổi | Kiểu bộ | Ví dụ |
|---|---|---|
| 4–5 | Ba thứ giống nhau, một thứ rất khác | Ba quả táo và một chiếc tất |
| 5–6 | Theo loại | Chuối, lê, nho, ô tô đồ chơi |
| 6–7 | Một đặc điểm | Bóng đỏ, cốc đỏ, mũ đỏ, bóng xanh (màu) |
| 7–8 | Nhiều đặc điểm có thể | Mèo, chó, gà, cá |
| 8+ | Đặc điểm ẩn hoặc trừu tượng | Đồ nổi trên nước, từ có vần giống nhau, các số như 2, 4, 6 và 9 |
Với trẻ lớn hơn, thử những bộ mà đáp án dễ thấy lại là cái bẫy. Trong bộ "thìa, dĩa, muôi, dao", một thứ dùng để cắt, nhưng một thứ khác lại to hơn hẳn các thứ còn lại.
Để con tự ra đề
Ra đề khó hơn giải đề, và trẻ rất thích được làm người hỏi.
- Nhờ con chọn bốn thứ có một thứ không cùng nhóm, và giữ bí mật lý do.
- Bố mẹ đoán và nói lý do. Thỉnh thoảng cố ý đưa ra một lý do khác nhưng hợp lý. Con có thấy đáp án của bố mẹ cũng đúng không?
- Biến thành trò chơi cả nhà: mỗi người ra một đề trong bữa tối.
Để ra được một đề hay, trẻ phải nghĩ rất kỹ về các đặc điểm. Đó chính là khái quát hóa trong thực tế.
Những câu hỏi giúp con nghĩ sâu hơn
- "Ba thứ còn lại có điểm gì chung?"
- "Còn đáp án nào khác không? Còn gì khác nữa?"
- "Nếu đổi một thứ, mình có thể làm cho thứ khác trở thành cái không cùng nhóm không?"
- "Con có thể tạo một nhóm ba thứ mà thứ này thuộc về không?"
Trong Dologi, câu đố "Khối khác biệt" ở chủ đề Không gian nhờ con tìm khối duy nhất khác các khối còn lại, và câu đố "Nốt lạ" ở chủ đề Lắng nghe làm điều tương tự với âm thanh.
Tóm lại
- Trò "cái nào không cùng nhóm" rèn khả năng khái quát hóa: nhận ra điểm chung giữa các thứ.
- Luôn hỏi "vì sao?" và chấp nhận mọi đáp án có lý do hợp lý.
- Đi từ những thứ rất khác nhau đến những bộ có nhiều đáp án và đặc điểm ẩn.
- Để con ra đề cho bố mẹ; tự nghĩ ra câu đố là cách luyện tư duy rất tốt.
Đọc thêm: Dạy trẻ phân loại và so sánh: kỹ năng tư duy đầu tiên