"Nhưng em còn chưa biết luật mà!"
Khi hai anh chị em cách nhau ba, bốn tuổi, chơi cùng nhau không phải lúc nào cũng dễ. Trò đủ hấp dẫn với trẻ chín tuổi thường quá khó với trẻ năm tuổi, còn trò đủ dễ cho trẻ năm tuổi thì chỉ vài phút là đứa lớn đã chán. Kết cục là cãi nhau, hoặc bố mẹ phải làm trọng tài cả buổi chiều.
Điều đó không có nghĩa là hai con không chơi chung được. Thường chỉ cần đổi một chút cách chơi là cả hai đều có cơ hội thật và có việc thật để làm. Bài này gợi ý bốn cách: luật chấp, mỗi người một vai, chơi chung một đội, và những trò ít phụ thuộc vào tuổi.
Vì sao chênh tuổi khiến chơi chung khó
Trẻ lớn thường nhớ được nhiều luật hơn, đếm nhanh hơn và tính trước được một hai nước. Trẻ nhỏ có thể vẫn đang tập chờ đến lượt, đếm từng ô một và thua mà không khóc. Không ai chơi giỏi hơn ai: hai con chỉ đang ở những chặng khác nhau.
Vì vậy hay gặp hai cái bẫy:
- Trò hoàn toàn may rủi (gieo xúc xắc, đi quân) thì công bằng, nhưng đứa lớn thấy chán.
- Trò cần kỹ năng thì đứa lớn thấy hay, nhưng đứa nhỏ lần nào cũng thua và bỏ cuộc.
Điều cần tìm là một trò mà kết quả chưa được định sẵn từ trước khi chơi, và mỗi con đều có việc hợp với mình.
Luật chấp cho em nhỏ
Luật chấp là một lợi thế nhỏ để hai bên ngang nhau hơn. Vài gợi ý:
- Đua trên bàn cờ: em nhỏ xuất phát trước vài ô, hoặc mỗi lượt được đi thêm một ô.
- Lật thẻ tìm cặp: em nhỏ được lật hai lần mỗi lượt, hoặc chơi với ít thẻ hơn ở phía mình.
- Trò ném (ném vòng, bowling bằng chai, ném bóng giấy vào giỏ): em nhỏ đứng gần đích hơn.
- Trò hỏi đáp: mỗi con nhận câu hỏi hợp sức mình. Em nhỏ gọi tên màu hay đếm đồ vật, anh chị lớn cộng hai số hay đánh vần một từ.
Thống nhất luật chấp trước khi bắt đầu và giữ nguyên tới hết ván. Càng hay nếu anh chị lớn cùng chọn luật chấp: khi đó đó là "luật của hai đứa", không phải bố mẹ thiên vị. Nếu một con thắng mãi, ván sau chỉnh lại.
Mỗi người một vai trong cùng một trò
Có khi trò công bằng nhất là trò mà hai con làm hai việc khác hẳn nhau.
- Chơi bán hàng: anh chị lớn làm người bán, tính tiền thối; em nhỏ làm khách, chọn hàng và đếm tiền trả.
- Truy tìm kho báu: anh chị lớn giấu đồ và vẽ manh mối bằng hình; em nhỏ đọc manh mối và đi tìm.
- Trò úp cốc: anh chị lớn giấu một món đồ chơi nhỏ dưới một trong ba chiếc cốc rồi đổi chỗ chậm rãi; em nhỏ dõi mắt theo đúng chiếc cốc.
- Lắp theo hình mẫu: anh chị lớn đọc hình hướng dẫn, em nhỏ tìm đúng miếng theo màu và hình dạng.
Thỉnh thoảng đổi vai để anh chị lớn không phải lúc nào cũng làm "sếp". Em nhỏ vẫn có thể là người hô "bắt đầu", kiểm tra đáp án hay ghi điểm bằng chấm trên giấy.
Chơi chung một đội
Trong trò chơi hợp tác, hai con cùng thắng hoặc cùng thua, đấu với chính trò chơi chứ không đấu với nhau. Cách này bớt đi nhiều căng thẳng giữa anh chị em, và cho đứa lớn một lý do để giúp thay vì một lý do để thắng.
- Thắng đồng hồ: cùng xếp một tòa tháp khối hay cùng dọn đồ chơi trước khi đồng hồ cát chảy hết.
- Mục tiêu chung: cùng đạt 20 điểm khi ném vòng, cộng điểm của cả hai con.
- Giữ cho lâu: cùng giữ bóng bay không chạm đất và đếm số lần chạm, hôm sau thử phá kỷ lục của chính mình.
- Ghép tranh chung: anh chị lớn ghép viền, em nhỏ phân loại các miếng ở giữa theo màu.
Thành công phụ thuộc vào cả hai, nên phần việc của em nhỏ thật sự có ý nghĩa.
Những trò ít phụ thuộc vào tuổi
Có những trò cho em nhỏ cơ hội ngang bằng mà không cần đổi luật:
- Trò đua gieo xúc xắc đơn giản, phần lớn do may rủi quyết định.
- Tìm đồ theo màu và trò tinh mắt, trẻ nhỏ thường nhanh và rất hăng hái nhìn.
- Trò diễn, như đoán con vật qua động tác, khi trí tưởng tượng quan trọng hơn hiểu biết.
- Trốn tìm và các trò vận động khác, điều chỉnh cho hợp trong nhà và có người lớn ở gần.
Nên chơi ngắn và dừng khi cả hai vẫn còn vui. Anh chị lớn cũng cần thời gian chơi những trò hợp sức mình, một mình hoặc với người lớn, để không phải lúc nào cũng chơi bản dễ.
| Tuổi ước chừng (em nhỏ và anh chị lớn) | Thử gì |
|---|---|
| 3–4 với 6–8 | Đua gieo xúc xắc có luật chấp; anh chị giấu, em tìm; cùng xếp tháp trước khi hết giờ |
| 5–6 với 8–10 | Lật thẻ, em nhỏ được lật hai lần; chơi bán hàng; ném vòng từ hai khoảng cách |
| 7–8 với 10–12 | Cờ bàn có luật chấp nhỏ; anh chị vẽ manh mối bằng hình; cùng phá kỷ lục chung |
Mốc tuổi chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác.
Trong Dologi, mỗi con có thể có hồ sơ người chơi riêng trên cùng một máy, và câu đố bắt đầu ở mức hợp với tuổi của từng người chơi, rồi điều chỉnh dần khi con chơi. Hai anh chị em có thể thay phiên nhau, mỗi người ở mức của mình, với những câu đố như "Nhìn theo cốc" trong chủ đề Tập trung: các chiếc cốc đổi chỗ cho nhau và người chơi dõi mắt theo chiếc cốc đang giấu đồ vật, cũng chính là trò anh chị lớn có thể chơi ở nhà với cốc thật cho em nhỏ.
Tóm lại
- Anh chị em chênh tuổi vẫn chơi chung được khi mỗi con đều có cơ hội thật và việc thật để làm.
- Luật chấp thống nhất trước khi chơi, như đứng gần hơn hay được thử hai lần, giúp hai bên ngang nhau.
- Mỗi người một vai và chơi chung một đội để thắng đồng hồ biến đối thủ thành đồng đội.
- Chơi ngắn, đổi vai, và dành cho anh chị lớn cả thời gian chơi những trò hợp sức mình.
Đọc thêm: Con thua là khóc: dạy trẻ chơi biết thắng, biết thua