Bố mẹ và con đang xếp tất theo màu, giữa chừng bố mẹ nói: "Giờ mình xếp theo cỡ nhé." Có trẻ đổi ngay vui vẻ. Có trẻ bị kẹt, vẫn tiếp tục xếp theo màu, hoặc khó chịu vì trò chơi bị đổi. Chuyện tương tự xảy ra khi kế hoạch đi công viên thành đi siêu thị, hay khi bạn chơi đổi luật giữa chừng.
Khả năng chuyển đổi giữa các ý, các luật hay các kế hoạch gọi là tư duy linh hoạt. Đây là một trong những kỹ năng tư duy then chốt giúp trẻ học tập, giải quyết vấn đề và đối phó với những bất ngờ hằng ngày. Bài này giải thích đơn giản và chia sẻ trò chơi, câu nói giúp con tập chuyển đổi.
Tư duy linh hoạt là gì?
Tư duy linh hoạt là có thể:
- Đổi luật: xếp theo màu, rồi xếp theo hình.
- Nhìn một thứ theo cách mới: cái hộp có thể là ô tô, là nhà, là cái trống.
- Đổi kế hoạch: "Trời mưa rồi, mình chơi trong nhà nhé."
- Thử cách khác khi cách đầu tiên không được.
Nó là một phần của cái mà các nhà tâm lý học gọi là chức năng điều hành, nhóm kỹ năng trong đầu giúp ta điều khiển suy nghĩ của mình. Cũng như các kỹ năng khác, nó phát triển qua nhiều năm và rất khác nhau giữa các trẻ. Có những ngày khó hơn, nhất là khi con mệt hay đói.
Trò phân loại đổi luật
Cần những tấm thẻ hay đồ vật khác nhau ở hai mặt, ví dụ hình tròn và hình vuông màu đỏ, màu xanh.
- Xếp theo một luật: "Đồ màu đỏ để đây, đồ màu xanh để kia."
- Báo đổi luật: "Luật mới nào! Hình tròn để đây, hình vuông để kia."
- Quan sát. Nhiều trẻ nhỏ vẫn dùng luật cũ một lúc, kể cả khi đã nói được luật mới.
- Đổi qua đổi lại vài lần, lúc đầu chậm thôi.
- Để con hô đổi luật cho bố mẹ, và thỉnh thoảng bố mẹ cố tình "nhầm" để con bắt lỗi.
Nhiều trẻ thấy trò này khó vào khoảng 3, 4 tuổi và dễ hơn nhiều vào 5, 6 tuổi, dù mỗi trẻ một khác. Điều quan trọng không phải tốc độ, mà là nhận ra cùng một đồ vật có thể thuộc nhóm khác khi luật thay đổi.
Những thay đổi hằng ngày
Đời sống đầy những lần chuyển đổi nhỏ. Vài câu nói có thể giúp ích:
| Tình huống | Thay vì… | Thử nói… |
|---|---|---|
| Kế hoạch thay đổi | "Thôi đừng kêu ca nữa." | "Tiếc thật nhỉ. Mình làm gì khác được nào?" |
| Luật chơi thay đổi | "Cứ chơi đi." | "Mình thử luật mới một ván rồi quyết nhé." |
| Cách làm không hiệu quả | "Cố lên nữa." | "Còn cách nào khác mình thử được không?" |
| Bạn muốn điều khác | "Làm theo bạn đi." | "Con tìm được cách nào hợp với cả hai không?" |
Báo trước cũng giúp ích: "Năm phút nữa mình chuyển sang giờ tắm nhé." Chuyển đổi dễ hơn khi đã được biết trước.
Trò chơi tập chuyển đổi
- Ngày ngược đời: trong trò "làm theo lời tôi nói", các hành động bị đảo ngược: "Chạm vào đầu" nghĩa là chạm vào ngón chân.
- Luật ngộ nghĩnh: thêm một chút khác lạ vào trò quen thuộc. Khi chơi bài, chỉ hô khi hai lá bài khác nhau.
- Còn dùng nó để làm gì nữa? Chọn một đồ vật như cái thìa, chiếc khăn hay cái hộp, rồi thay phiên nghĩ ra công dụng mới.
- Đổi nhóm: kể những thứ màu đỏ, rồi đổi sang những thứ hình tròn, rồi những thứ ăn được.
- Đổi kết truyện: kể một câu chuyện quen thuộc rồi dừng giữa chừng: "Nếu chó sói hiền lành thì sao?"
Chơi ngắn và vui thôi. Cười vì nhầm cũng là một phần của trò chơi.
Khen khi con biết chuyển đổi
Trẻ học từ những gì bố mẹ để ý. Khi con biết thích nghi, hãy nói ra:
- "Tháp đổ, con đổi kế hoạch luôn. Linh hoạt quá."
- "Lúc đầu con buồn vì trời mưa, rồi con nghĩ ra trò mới."
- "Con thử cách khác và thành công rồi."
Nếu thay đổi là chuyện khó với con, hãy gọi tên cảm xúc trước khi chuyển sang việc khác: "Con rất muốn đi công viên. Kế hoạch thay đổi thì khó chịu thật." Cảm thấy được hiểu thường giúp việc chuyển đổi dễ hơn. Nếu con gặp khó khăn lớn với thay đổi và điều đó ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày, bố mẹ nên trao đổi với giáo viên hoặc bác sĩ.
Trong Dologi, câu đố "Đoán luật" cho con tìm xem một nhóm đồ vật đi theo luật nào, và mỗi câu đố lại một luật khác, một cách nhẹ nhàng để tập buông luật cũ.
Tóm lại
- Tư duy linh hoạt là khả năng chuyển đổi luật, ý tưởng, kế hoạch hay cách làm.
- Chơi trò phân loại đổi luật, đổi qua đổi lại giữa hai luật.
- Dùng câu nói bình tĩnh và báo trước khi kế hoạch thay đổi, và cùng tìm "mình làm gì khác được?".
- Chơi những trò có luật ngược hoặc luật ngộ nghĩnh, và khen con mỗi khi con biết thích nghi.
Đọc thêm: Chức năng điều hành là gì? Ba kỹ năng giúp con tự học