Bố mẹ đã bao giờ giải mê cung bằng cách bắt đầu từ cửa ra chưa? Nhiều người lớn làm vậy mà không để ý, vì đi từ cuối thường ít đường cụt hơn. Mẹo này có tên gọi: tư duy ngược. Mình bắt đầu từ nơi muốn đến rồi hỏi, từng bước một: "Ngay trước đó phải có chuyện gì?"
Đây là một chiến lược tư duy rất mạnh, và trẻ có thể học nó qua mê cung, nếp sinh hoạt hằng ngày và những câu đố số nho nhỏ. Bài này giải thích ý tưởng một cách đơn giản và gợi ý cách tập ở nhà.
Tư duy ngược là gì?
Phần lớn thời gian, mình giải quyết vấn đề theo chiều xuôi: bắt đầu từ đầu rồi đi tiếp. Tư duy ngược đảo chiều lại.
- Bắt đầu từ mục tiêu. "Mình muốn có mặt ở trường lúc 8 giờ." "Mình muốn tới được cửa ra."
- Hỏi ngay trước đó là gì. "Ngay trước khi đến nơi, phải có chuyện gì xảy ra?"
- Cứ lùi từng bước cho tới khi về đến chỗ mình đang đứng.
- Rồi đi xuôi lại theo con đường vừa tìm, để kiểm tra xem có ổn không.
Chiến lược này có ích nhất khi đích đến đã rõ, còn điểm xuất phát có nhiều hướng đi.
Thử với mê cung
Mê cung là cách dễ nhất để cảm nhận sự khác biệt.
- Tìm cửa ra trước và đặt ngón tay hay một món đồ chơi nhỏ lên đó.
- Lần đường ngược về phía cửa vào. Tìm lối duy nhất dẫn ra khỏi cửa ra, rồi đến khúc rẽ tiếp theo, cứ thế.
- Đánh dấu nhẹ con đường trong lúc đi, bằng bút chì hoặc một hàng đồ vật nhỏ.
- So sánh: giải một mê cung khác theo chiều xuôi, rồi chiều ngược. "Cách nào dễ hơn? Con nghĩ vì sao?"
Có mê cung dễ hơn khi đi xuôi, có mê cung dễ hơn khi đi ngược. Tự khám phá ra điều đó là một phần niềm vui, và nó dạy con rằng có nhiều cách để bước vào một bài toán.
Trong Dologi, chủ đề Không gian có những câu đố mê cung. Trước khi con bắt đầu, bố mẹ có thể cùng con nhìn cửa ra và hỏi: "Nếu bắt đầu từ chỗ này thì con sẽ đi lối nào?"
Lên kế hoạch ngược từ một giờ cố định
Tư duy ngược là cách nhiều người lớn sắp xếp buổi sáng, thường mà không nói thành lời. Cùng con làm thành tiếng giúp cách nghĩ đó hiện ra rõ ràng.
| Bước (tính ngược) | Giờ |
|---|---|
| Có mặt ở trường | 8:00 |
| Ra khỏi nhà | 7:45 |
| Đi giày, mặc áo khoác | 7:40 |
| Đánh răng | 7:35 |
| Ăn sáng xong | 7:30 |
| Thức dậy, thay quần áo | 7:10 |
Với trẻ nhỏ, có thể vẽ thành một hàng tranh kèm mặt đồng hồ thay cho con số. Trẻ được cùng lập kế hoạch thường sẵn lòng làm theo hơn. Mẹo này cũng dùng được khi chuẩn bị đi dự tiệc, đi tàu hay giờ đọc truyện trước khi ngủ.
Câu đố số "nghĩ ngược"
Những câu đố số đơn giản cho thấy rất rõ chiến lược này. Dùng đồ vật như cúc áo hay quả nho để con nhìn thấy chuyện gì xảy ra.
- "Mẹ có mấy quả táo. Mẹ được cho thêm 2 quả, giờ có 5 quả. Lúc đầu mẹ có mấy quả?" Bắt đầu từ 5 rồi bớt lại 2.
- "Bố nghĩ một số. Bố cộng thêm 3 thì được 7. Số của bố là số mấy?" Gỡ phép "cộng 3" bằng cách bớt đi 3.
- "Chú ếch nhảy lên 4 bước thì đáp xuống ô số 6. Lúc đầu ếch đứng ở đâu?" Vẽ một tia số hoặc bước thử trên sàn nhà.
Ý chính là gỡ ngược: nếu đã thêm vào thì bớt ra; nếu đã bước lên thì lùi lại. Nhiều trẻ khoảng 6 đến 8 tuổi thích những câu đố này sau khi được xem một hai câu giải bằng đồ vật. Độ tuổi chỉ là ước chừng; hãy theo nhịp của con.
Đi xuôi hay đi ngược?
Tư duy ngược không phải lúc nào cũng là lựa chọn tốt nhất, và biết khi nào dùng nó cũng là một phần của kỹ năng.
- Đi ngược khi đích đã rõ còn điểm đầu có nhiều lựa chọn: mê cung, kế hoạch theo giờ, "lúc đầu là số mấy?".
- Đi xuôi khi điểm đầu đã rõ còn đích thì chưa: làm theo công thức nấu ăn, lắp ráp theo hướng dẫn, khám phá.
- Thử cả hai khi bị bí. Đổi chiều suy nghĩ là cách quen thuộc để gỡ bí.
Sau một câu đố, hãy hỏi con: "Con bắt đầu từ đầu hay từ cuối? Nếu đi cách kia thì có dễ hơn không?"
Tóm lại
- Tư duy ngược là bắt đầu từ đích và hỏi "ngay trước đó phải có gì?" cho tới khi về đến điểm xuất phát.
- Mê cung là cách thử rất hay: bắt đầu từ cửa ra rồi lần đường ngược về.
- Lên kế hoạch buổi sáng và các chuyến đi bằng cách tính ngược từ giờ cần có mặt.
- Dùng câu đố số "gỡ ngược" với đồ vật, và trò chuyện xem khi nào đi xuôi hay đi ngược thì hợp hơn.
Đọc thêm: Lập kế hoạch trước khi làm: dạy con nghĩ trước ba bước