"Con chim sống trong tổ, còn con người sống trong…?" Phần lớn trẻ sẽ reo lên ngay "nhà!". Không hề hay biết, con vừa giải một câu đố tương đồng: con nhận ra mối quan hệ của cặp thứ nhất và tìm đúng mối quan hệ đó ở cặp thứ hai.
Tư duy tương đồng là một công cụ lặng lẽ mà mạnh mẽ. Nó giúp trẻ để ý tới các mối quan hệ chứ không chỉ các đồ vật, và có mặt trong rất nhiều việc học sau này, từ hiểu từ mới đến giải thích một ý tưởng. Bài này giải thích tương đồng là gì, các kiểu quan hệ con có thể tìm, và những trò chơi đơn giản để chơi ở nhà.
Tương đồng là gì?
Câu tương đồng so sánh hai cặp có cùng một kiểu liên hệ:
chim → tổ giống như người → nhà
Bản thân các thứ rất khác nhau. Con chim và con người chẳng có mấy điểm chung. Điều quan trọng là mối quan hệ: "sống ở". Để giải câu tương đồng, con cần:
- Nhìn cặp thứ nhất và tìm xem hai thứ liên quan với nhau thế nào.
- Nói mối quan hệ thành lời: "Con chim sống ở trong tổ."
- Dùng đúng mối quan hệ đó cho cặp thứ hai: "Con người sống ở trong… nhà."
Bước giữa, nói to mối quan hệ, là phần cốt lõi. Trẻ gọi tên được mối quan hệ là đang nghĩ về quan hệ giữa các thứ, chứ không đoán mò.
Những kiểu quan hệ trẻ có thể nhận ra
Có quan hệ dễ thấy, có quan hệ cần nghĩ nhiều hơn. Dưới đây là các kiểu thường gặp, đại khái từ dễ đến khó.
| Quan hệ | Ví dụ | Hỏi con |
|---|---|---|
| Sống ở | chim → tổ, cá → nước | "Nó sống ở đâu?" |
| Ăn | bò → cỏ, thỏ → cà rốt | "Nó ăn gì?" |
| Dùng để | thìa → canh, lược → tóc | "Mình dùng nó để làm gì?" |
| Con lớn và con nhỏ | gà → gà con, mèo → mèo con | "Con của nó gọi là gì?" |
| Là một phần của | cánh hoa → bông hoa, bánh xe → xe đạp | "Nó là một phần của cái gì?" |
| Trái nghĩa | nóng → lạnh, lên → xuống | "Ngược lại với nó là gì?" |
| Làm ra | đầu bếp → món ăn, con ong → mật | "Nó làm ra cái gì?" |
Bắt đầu với những quan hệ có trong đời sống hằng ngày của con. Trái nghĩa và "một phần của" thường đến muộn hơn một chút.
Trò ghép cặp để bắt đầu
Có thể chơi với đồ vật thật, thú đồ chơi hoặc hình vẽ nhanh trên giấy.
- Bày bốn, năm tấm thẻ có hình: con chim, cái tổ, con chó, cái chuồng chó, ngôi nhà.
- Cho xem một cặp hoàn chỉnh: đặt con chim cạnh cái tổ. "Vì sao hai cái này đi với nhau?"
- Bắt đầu cặp thứ hai: đặt con chó xuống. "Thẻ nào đi với con chó theo cùng một kiểu?"
- Hỏi lý do: "Sao lại là cái chuồng mà không phải ngôi nhà?" Cả hai đều là chỗ ở, nên đây là lúc hay để trò chuyện.
- Đổi vai: con ghép một cặp, bố mẹ tìm cặp tương ứng.
Chơi ngắn thôi. Ba, bốn cặp là đủ cho trẻ nhỏ, và lúc đầu con cần giúp mới nói được mối quan hệ thành lời cũng không sao.
Từ cặp dễ đến cặp lạ
Khi con đã thích những cặp đơn giản, có thể làm trò chơi khó hơn một chút.
- Dùng quan hệ con chưa gặp. "Găng tay đi với bàn tay, vậy tất đi với…?"
- Thêm đáp án dễ nhầm. Với "bò ăn cỏ, thỏ ăn…", đưa ra cà rốt, cánh đồng và cái chuồng. Cánh đồng "gần với cỏ", khiến con phải kiểm tra kỹ mối quan hệ.
- Dùng lời, không cần hình. Trẻ lớn hơn, khoảng từ 7, 8 tuổi, thường thích đố tương đồng trong bữa cơm: "Ban ngày có mặt trời, ban đêm có…?"
- Chấp nhận nhiều đáp án. "Bút để viết, còn cọ để… vẽ? Hay chải tóc?" Cả hai đều đúng nếu con giải thích được mối quan hệ.
Độ tuổi ở đây chỉ là ước chừng; mỗi trẻ một khác, nên hãy theo hứng thú của con hơn là theo lịch.
Để con tự nghĩ ra câu tương đồng
Cách tập tốt nhất là tự nghĩ ra câu tương đồng, vì con phải chọn mối quan hệ trước.
- Bắt đầu từ một cặp con thích: "Trời mưa và cái ô. Con nghĩ ra cặp nào khác đi với nhau kiểu như thế không?" (Trời nắng và cái mũ. Trời lạnh và áo khoác.)
- Chơi "cùng quan hệ, chỗ mới": chọn một quan hệ như "dùng để", rồi thay phiên tìm các cặp trong bếp, rồi trong phòng tắm, rồi ngoài vườn.
- Vẽ ra: gấp tờ giấy làm bốn, vẽ một cặp bên trái và cặp tương ứng bên phải.
Khi con đưa ra câu trả lời lạ, hãy hỏi con trước khi sửa. Có khi trẻ nhìn thấy những mối liên hệ mà người lớn bỏ qua.
Trong Dologi, các câu đố "Chia nhóm" ở chủ đề Tư duy cho con xếp các thứ vào cùng nhóm theo điểm chung của chúng. Nói xem hai thứ liên quan với nhau thế nào cũng chính là thói quen giúp câu tương đồng trở nên dễ hơn.
Tóm lại
- Câu tương đồng tìm cùng một mối quan hệ giữa hai cặp khác nhau: chim và tổ, người và nhà.
- Bước then chốt là nói mối quan hệ thành lời trước khi tìm cặp thứ hai.
- Bắt đầu với quan hệ hằng ngày (sống ở, ăn, dùng để), rồi từ từ đến trái nghĩa và "một phần của".
- Hỏi "tại sao?", chấp nhận nhiều đáp án nếu con giải thích được, và để con tự nghĩ ra câu tương đồng.
Đọc thêm: Dạy trẻ phân loại và so sánh: kỹ năng tư duy đầu tiên