"Bốn! Một, hai, ba, bốn… cái thang! Leo lên nào!" Hai lượt sau: "Ôi không, con rắn!"
Cờ thang và rắn là trò chơi rất lâu đời, được chơi ở nhiều nước: một lưới ô vuông, những cái thang đưa mình lên cao, những con rắn khiến mình trượt xuống, và con xúc xắc quyết định tất cả. Tự vẽ bàn cờ biến trò chơi thành một dự án nhỏ. Con quyết định bàn to hay nhỏ, đặt từng cái thang, từng con rắn ở đâu, rồi chơi chính trò chơi mình thiết kế.
Chọn cỡ bàn cờ
Bàn đủ một trăm ô là dài với trẻ nhỏ; một ván có thể kéo dài nửa tiếng. Hãy bắt đầu nhỏ hơn.
| Bàn cờ | Số ô | Hợp với |
|---|---|---|
| 5 × 5 | 25 | Trẻ bốn, năm tuổi, mỗi ván vài phút |
| 6 × 6 | 36 | Trẻ sáu, bảy tuổi |
| 10 × 10 | 100 | Từ tám tuổi, và để tập các số đến 100 |
Kẻ lưới lên tờ giấy to bằng thước, hoặc gấp giấy để có các đường đều nhau. Giấy kẻ ô trong vở toán cũng rất hợp cho bàn nhỏ.
Đường đi ngoằn ngoèo
Trên bàn cờ thang và rắn, đường đi chạy từ trái sang phải ở hàng dưới cùng, rồi từ phải sang trái ở hàng kế trên, rồi lại từ trái sang phải. Lối đi ngoằn ngoèo này khiến gần như ai cũng lúng túng lần đầu.
- Với trẻ chưa đọc được số, vẽ một mũi tên nhỏ ở cuối mỗi hàng chỉ hướng rẽ. Thêm hình xuất phát ở góc dưới và hình đích ở trên cùng cũng giúp con dễ theo.
- Với trẻ lớn hơn, cùng con viết số vào các ô. Trên bàn 10 × 10, mỗi hàng là một chục: hàng thứ hai bắt đầu từ 11, hàng thứ ba từ 21. Riêng việc viết số đã là một bài tập có ích.
Đặt thang và rắn
Để con tự quyết định chỗ đặt thang và rắn. Vài luật đơn giản giúp trò chơi công bằng:
- Thang bắt đầu ở thấp và kết thúc ở cao hơn. Đầu rắn ở cao, đuôi rắn ở thấp hơn.
- Số rắn và số thang nên xấp xỉ nhau.
- Bàn nhỏ thì ba thang, ba rắn là nhiều rồi.
- Nếu con dễ buồn khi thua, đừng đặt rắn ở ô ngay trước đích.
Trong lúc vẽ, hỏi con: "Cái thang này giúp mình đi tắt bao nhiêu ô?" Con có thể đếm từ chân thang đến đỉnh thang, từng ô một, theo đường đi.
Chơi, đếm, và những phép tính ẩn bên trong
Người chơi lần lượt gieo xúc xắc và đi theo đường. Dừng ở chân thang thì leo lên đỉnh. Dừng ở đầu rắn thì trượt xuống đuôi. Ai tới ô cuối cùng trước là thắng.
Đếm tiếp từ chỗ đang đứng là kỹ năng đầu tiên. Đếm to và chạm từng ô, và để ý lỗi đếm luôn ô mình đang đứng là "một", lỗi rất hay gặp lúc đầu.
Trên bàn có số, mỗi cái thang, mỗi con rắn giấu một phép tính:
- "Con đang ở 23 và cái thang đưa con lên 42. Con nhảy được bao nhiêu ô?"
- "Con rắn đưa con từ 57 xuống 37. Thế là lùi bao nhiêu ô?"
- Trên bàn 10 × 10, đi thẳng lên một hàng là cộng thêm mười. Trẻ thường tự nhận ra điều này.
Khi con rắn thắng
Cờ thang và rắn hoàn toàn dựa vào may rủi: không ai chọn được mình dừng ở đâu. Vì thế đây là trò chơi tốt để nói về may rủi mà không trách ai. Nhưng nó vẫn có thể khiến con bực. Vài cách:
- Chơi kiểu cùng nhau: cả nhà chơi tiếp tới khi mọi quân đều lên tới đích.
- Cho mỗi người một "tấm khiên chống rắn", dùng được một lần mỗi ván.
- Nói đúng sự thật: "Lần này xui thôi. Xúc xắc quyết định chứ không phải con."
| Tuổi (ước chừng) | Thử gì |
|---|---|
| 4–5 | Bàn 5 × 5 có mũi tên; đếm to và chạm từng ô; hai thang, hai rắn |
| 6–7 | Bàn 6 × 6; con tự đặt thang và rắn; đếm xem thang giúp đi tắt bao nhiêu ô |
| 8–9 | Bàn 10 × 10 có số; tính mỗi lần nhảy, mỗi lần trượt; tấm khiên chống rắn |
| 10 trở lên | Thiết kế bàn cờ công bằng; chơi hai xúc xắc; đổi luật rồi chơi thử |
Tuổi chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác.
Trong Dologi, chủ đề Toán học có những câu đố như "Đếm rồi trả lời", trong đó con đếm đồ vật trong hình rồi trả lời câu hỏi về số lượng. Đó cũng là kiểu đếm cẩn thận từng cái một mà con dùng trên bàn cờ.
Tóm lại
- Bắt đầu với bàn nhỏ (25 hay 36 ô), rồi lên 100 ô khi con sẵn sàng.
- Mũi tên ở cuối hàng giúp lối đi ngoằn ngoèo rõ ràng; trên bàn 10 × 10, mỗi hàng là một chục.
- Để con tự đặt thang và rắn, số lượng hai bên xấp xỉ nhau.
- Mỗi lần leo, mỗi lần trượt giấu một phép tính nhỏ; phần còn lại là may rủi chứ không phải tài.