Đưa cho trẻ nhỏ một bộ cốc lồng nhau, bạn sẽ thấy một kỹ năng tư duy sớm đang hoạt động: cốc nào lồng vào cốc nào? Xếp theo thứ tự, từ nhỏ đến lớn hay từ nhẹ đến nặng, là việc trẻ luyện từ rất lâu trước khi đi học, và là nền móng cho nhiều điều về sau.
So sánh hai thứ là một bước. Xếp năm thứ theo thứ tự nghĩa là phải so sánh nhiều lần và nhớ mỗi thứ thuộc về chỗ nào. Đó là lập luận thật sự, và có thể luyện với đồ vật hằng ngày.
Vì sao xếp thứ tự quan trọng
- So sánh nhiều thứ. Trẻ đi từ "cái này lớn hơn" đến "cái này lớn nhất trong tất cả".
- Các bước suy luận. Nếu cốc đỏ lớn hơn cốc xanh, và cốc xanh lớn hơn cốc vàng, thì cốc đỏ chắc chắn lớn hơn cốc vàng, không cần đặt cạnh nhau để kiểm tra.
- Từ ngữ so sánh. Nhỏ, nhỏ hơn, nhỏ nhất; dài, dài hơn, dài nhất; đầu tiên, tiếp theo, cuối cùng.
- Nền móng cho toán. Trục số, đo lường và đọc biểu đồ đều dựa trên ý tưởng xếp theo thứ tự.
Bắt đầu từ ít
- Ba thứ trước. Ba cây bút chì dài ngắn khác nhau, ba con gấu bông to nhỏ khác nhau.
- Rồi năm. Năm thứ là đủ để cần một chiến lược, chứ không chỉ nhìn qua.
- Rồi nhiều hơn, hoặc kích cỡ gần nhau hơn. Mười đồ vật, hoặc những thứ chỉ hơn kém nhau một chút, sẽ khó hơn.
Cốc lồng nhau và vòng xếp chồng rất hợp với trẻ nhỏ vì chúng tự kiểm tra: xếp sai thứ tự là cốc không vừa.
Xếp theo những gì
Kích thước là điểm bắt đầu dễ thấy, nhưng gần như thứ gì cũng xếp thứ tự được:
| Xếp theo… | Thử với… |
|---|---|
| Độ dài | Bút chì, ống hút, ruy băng, thìa |
| Chiều cao | Tượng đồ chơi, chậu cây, người trong nhà |
| Cân nặng | Củ khoai, quả táo, quả nho (cầm thử trước, rồi kiểm tra bằng cân nhà bếp) |
| Độ to của âm thanh | Tiếng vỗ tay, tiếng chuông, tiếng thì thầm, tiếng trống |
| Độ đậm nhạt | Dải giấy từ xanh nhạt đến xanh đậm |
| Thời gian | Ảnh từ lúc còn bé đến bây giờ, các bước của một món ăn |
Xếp theo cân nặng đặc biệt thú vị, vì thứ to chưa chắc đã nặng hơn. Quả bóng bay to lại nhẹ hơn hòn đá nhỏ.
Những chiến lược nên thử
Khi xếp hơn ba thứ, một chiến lược sẽ giúp ích:
- Tìm cái nhỏ nhất trước. Chọn ra cái nhỏ nhất, đặt ở đầu hàng. Rồi tìm cái nhỏ nhất trong số còn lại, cứ thế tiếp.
- Cái mới đặt vào đâu? Bắt đầu với một đồ vật. Lấy cái tiếp theo và quyết định: đứng trước hay đứng sau? Mỗi cái mới được so với các cái bên cạnh cho đến khi tìm được chỗ.
- Xếp thẳng một đầu. Khi so độ dài, đặt một đầu của mọi thứ sát mép bàn. Nếu không, cây bút ngắn có thể trông dài.
Hỏi con đã dùng chiến lược nào. Giải thích cách làm cũng là một phần của tư duy.
Những chỗ hay nhầm
- Không xếp thẳng một đầu. Cây bút đặt nhô lên trước trông dài hơn. Chỉ cho con cách bắt đầu tất cả từ cùng một vạch.
- Lẫn hai đặc điểm. Một cái cốc cao gầy và một cái thấp rộng: cái nào "to" hơn? Còn tùy ý là chiều cao hay đựng được nhiều hơn. Nói rõ mình đang xếp theo đặc điểm nào.
- To là nặng. Thử với quả bóng bay và hòn đá.
Trò chơi
- Đặt vào đâu? Xếp năm cây bút theo thứ tự, rồi đưa con một cây mới để chèn vào đúng chỗ.
- Tìm chỗ bị đổi. Con nhắm mắt trong lúc bạn đổi chỗ hai đồ vật trong hàng đã xếp. Con có tìm ra và sửa được không?
- Cả nhà xếp hàng. Xếp theo chiều cao, rồi theo tuổi. Thứ tự có giống nhau không?
- Tay làm cân. Cầm hai đồ vật, đoán cái nào nặng hơn, rồi kiểm tra bằng cân nhà bếp và xếp tất cả theo thứ tự.
Gợi ý theo độ tuổi
- 4–5 tuổi: cốc lồng nhau, ba đến năm đồ vật theo kích thước, và những từ như to, to hơn, to nhất.
- 6–7 tuổi: năm đến mười đồ vật, xếp theo độ dài và cân nặng, và chiến lược "tìm cái nhỏ nhất trước".
- Từ 8 tuổi: kích cỡ gần nhau, xếp theo những đặc điểm khó thấy hơn (độ to, thời gian), và giải thích các bước suy luận.
Tóm lại
- Xếp theo thứ tự là so sánh nhiều thứ và nhớ mỗi thứ thuộc về chỗ nào.
- Bắt đầu với ba đồ vật, rồi năm, rồi nhiều hơn hoặc kích cỡ gần nhau hơn.
- Xếp theo độ dài, chiều cao, cân nặng, độ to, độ đậm nhạt và thời gian, không chỉ kích thước.
- Dạy các chiến lược như "tìm cái nhỏ nhất trước" và "cái mới đặt vào đâu?", và luôn xếp thẳng một đầu.
Đọc thêm: Dạy trẻ phân loại và so sánh: kỹ năng tư duy đầu tiên