"Tiếng nói của con chạy đi đâu?", "Sao cái trống lại kêu?" Trẻ hỏi về âm thanh từ rất sớm, nhưng âm thanh không nhìn thấy được, nên khó giải thích bằng lời.
Cách dễ nhất là để con tự sờ, tự nhìn, tự nghe. Bài này gồm bốn thí nghiệm bằng đồ có sẵn trong nhà, mỗi thí nghiệm chừng mười phút. Cả bốn cùng dẫn tới một ý: âm thanh sinh ra khi một vật rung. Và lần nào cũng vậy: con đoán trước, rồi mới thử.
Chuẩn bị gì
- Vài sợi dây chun to nhỏ khác nhau và một hộp nhựa hay hộp giấy không nắp.
- Một cái bát, màng bọc thực phẩm, một nhúm gạo hay muối hạt, một cái nồi và thìa gỗ.
- Hai cốc giấy, một sợi dây dài 3–5 mét (dây len, dây gai), hai chiếc kẹp giấy, một chiếc bút chì.
- Ba bốn cái cốc thủy tinh dày hoặc lọ thủy tinh giống nhau, nước, một chiếc thìa.
Vài điều để an toàn:
- Căng dây chun xa mặt, không kéo quá mạnh, không bắn dây chun vào người.
- Người lớn chọc lỗ ở đáy cốc giấy bằng đầu bút chì.
- Gõ cốc thủy tinh thật nhẹ; con nhỏ thì người lớn giữ cốc. Cốc mỏng, cốc đã mẻ thì không dùng.
- Nói vào cốc giấy bằng giọng bình thường, không hét: tai người nghe ở ngay đầu bên kia.
Sờ thấy tiếng: cổ họng và dây chun
Đoán trước: "Khi con nói, trong cổ con có gì chuyển động không?"
Con đặt nhẹ mấy đầu ngón tay lên cổ họng rồi ngân "ừmmm". Ngón tay thấy rung rung. Giờ thì thầm thật khẽ: rung gần như mất hẳn. Con vừa sờ thấy tiếng nói của mình.
Tiếp theo, căng một sợi dây chun qua miệng hộp và gảy. Nhìn kỹ: sợi dây rung nhanh tới mức trông nhòe đi. Đặt ngón tay lên dây cho nó ngừng rung: tiếng cũng tắt.
Hỏi trước rồi mới thử:
- Gảy mạnh và gảy nhẹ, lần nào to hơn? (Gảy mạnh thì dây rung rộng hơn, tiếng to hơn.)
- Dây chun dày và dây mỏng, sợi nào kêu trầm hơn?
- Kéo dây căng thêm thì tiếng cao lên hay thấp đi?
Nhìn thấy tiếng: hạt gạo nhảy múa
Đoán trước: "Nếu gõ nồi thật to ở gần, mấy hạt gạo trên màng bọc sẽ thế nào?"
- Căng màng bọc thực phẩm thật phẳng trên miệng bát, như mặt trống.
- Rắc một nhúm gạo lên giữa.
- Cầm cái nồi ở gần bát, cách chừng một gang tay, rồi gõ bằng thìa gỗ.
Hạt gạo nảy lên. Tiếng gõ làm không khí rung, không khí rung làm màng bọc rung, màng bọc rung làm gạo nhảy. Thử gõ nhẹ rồi gõ mạnh, cầm nồi gần rồi xa: lần nào gạo nhảy cao hơn?
Điện thoại cốc giấy
Đoán trước: "Nói thật nhỏ vào cốc, người ở đầu kia phòng có nghe thấy không?"
- Người lớn chọc một lỗ nhỏ ở giữa đáy mỗi cốc.
- Luồn mỗi đầu dây vào một cốc từ ngoài vào trong, buộc vào kẹp giấy để dây không tuột ra.
- Mỗi người cầm một cốc, lùi ra cho dây căng thẳng, không chạm vào gì.
- Một người nói nhỏ vào cốc, người kia áp cốc vào tai nghe.
Tiếng nói làm đáy cốc rung, đáy cốc kéo sợi dây rung theo, sợi dây truyền rung sang đáy cốc bên kia, và cốc bên kia lại làm không khí rung tới tai người nghe.
| Thử gì | Hỏi trước |
|---|---|
| Dây căng và dây chùng | Lần nào nghe rõ hơn? |
| Một người kẹp tay vào giữa dây | Tiếng có còn đi qua không? |
| Dây len và dây gai | Loại dây nào nghe rõ hơn? |
Dây chùng hay bị kẹp lại thì gần như không nghe thấy gì: rung không truyền qua được.
Đàn ly nước
Đoán trước: "Cốc nhiều nước và cốc ít nước, cốc nào kêu cao hơn khi gõ?"
Xếp ba bốn cốc giống nhau thành hàng, rót nước mỗi cốc một mức, từ ít tới nhiều. Gõ nhẹ vào thành cốc bằng thìa. Cốc càng nhiều nước thì tiếng càng trầm, vì nước làm cốc rung chậm lại.
Khi đã nghe ra, chơi tiếp:
- Một người gõ, người kia nhắm mắt đoán đó là cốc nào.
- Thêm bớt nước cho bốn cốc thành bốn bậc từ trầm lên cao, rồi gõ một đoạn nhạc ngắn tự nghĩ ra.
- Nếu con nói "nhiều nước thì kêu to hơn", gõ thử với cùng một lực: "to" và "cao" là hai chuyện khác nhau.
Đoán trước rồi thử
Thí nghiệm hay nhất khi con nói ra suy nghĩ của mình trước. Đoán sai không sao, đó là chỗ để hỏi tiếp "vì sao".
- Nói lý do. "Con nghĩ dây căng nghe rõ hơn, vì…"
- Thử và nghe kỹ. Mỗi lần chỉ đổi một thứ, như căng hay chùng, còn mọi thứ khác giữ nguyên.
- So với lần đoán. Đúng hay chưa đúng? Lần sau con đoán khác đi thế nào?
| Tuổi ước chừng | Nên thử gì |
|---|---|
| 4–6 | Sờ cổ họng, xem hạt gạo nhảy, nói "to" hay "nhỏ", "cao" hay "thấp" |
| 7–9 | Điện thoại cốc giấy với dây căng và dây chùng; ghi bảng đoán và kết quả |
| 10–12 | Tự đặt câu hỏi cho đàn ly nước hay dây chun, tự thiết kế lượt thử và giải thích bằng ý "rung" |
Mốc tuổi chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác.
Trong Dologi, chủ đề Lắng nghe có câu đố "Nhạc cụ nào kêu?": con nghe một tiếng rồi chọn nhạc cụ đã phát ra tiếng đó, để ý tiếng ngân dài hay gõ ngắn. Sau buổi thí nghiệm, con sẽ biết mỗi tiếng ấy cũng đến từ một vật đang rung.
Tóm lại
- Âm thanh sinh ra khi một vật rung: cổ họng, sợi dây chun, màng bọc, thành cốc.
- Rung truyền qua không khí, qua sợi dây căng, rồi tới tai người nghe.
- Vật rung rộng hơn thì tiếng to hơn; dây căng hơn, mảnh hơn hay cốc ít nước hơn thì tiếng cao hơn.
- Trước mỗi lượt, để con đoán và nói lý do, rồi mới thử và so với lần đoán.
Đọc thêm: Nhạc cụ tự làm từ đồ tái chế: trống, đồ lắc và đàn dây chun và Thí nghiệm chìm hay nổi: đoán trước rồi thử.