"Mẹ ơi, video này ở đâu mà về được máy mình?" Câu hỏi nghe đơn giản, nhưng nhiều người lớn cũng lúng túng khi trả lời. Nói "nó ở trên mạng" thì con lại hỏi tiếp: mạng là cái gì, nằm ở đâu?
Bài này giúp bố mẹ giải thích Internet đúng mà vẫn dễ hiểu: Internet là gì, thông tin đi thế nào, dữ liệu được lưu ở đâu. Kèm theo là một trò chơi chuyền thư chơi ngay tại nhà, để con tự thấy thông tin đi qua nhiều máy ra sao.
Internet là những máy tính nối với nhau
Internet không phải một cỗ máy hay một nơi nào đó trên trời. Internet là rất nhiều máy tính trên khắp thế giới nối với nhau, để gửi thông tin qua lại.
Các máy nối với nhau bằng nhiều cách:
- Dây cáp chạy dưới đất, dọc đường phố, có cả cáp nằm dưới đáy biển nối các nước với nhau. Nhiều đoạn cáp mang thông tin bằng ánh sáng, đi rất nhanh.
- Sóng không dây: bộ phát sóng trong nhà gửi thông tin tới điện thoại, máy tính bảng; trạm phát sóng ngoài phố gửi tới điện thoại khi đi đường.
- Máy chuyền tin (gọi là bộ định tuyến): những chiếc máy đứng ở chỗ các đường nối gặp nhau, việc của chúng là nhận thông tin rồi chuyền tiếp đi đúng hướng. Bộ phát sóng trong nhà cũng là một máy như vậy.
Những trang web, video, trò chơi con xem nằm trên máy chủ: các máy tính bật suốt ngày đêm, đặt trong những tòa nhà chứa rất nhiều máy. Khi con mở một video, máy tính bảng gửi lời nhờ tới máy chủ, máy chủ gửi video về.
Thông tin đi như những lá thư nhỏ
Khi con gửi một tấm ảnh, tấm ảnh không bay đi nguyên một khối. Máy chia nó thành rất nhiều mẩu nhỏ, gọi là gói tin. Mỗi gói giống một lá thư nhỏ, ghi:
- địa chỉ nơi nhận và địa chỉ nơi gửi (mỗi máy trên Internet có một địa chỉ riêng, là một dãy số);
- số thứ tự, để biết gói này là mẩu thứ mấy.
Các gói được chuyền qua nhiều máy chuyền tin, mỗi máy chỉ đưa gói tới máy kế tiếp gần đích hơn. Hai gói của cùng một tấm ảnh có thể đi hai đường khác nhau. Tới nơi, máy nhận xếp các gói theo số thứ tự để ghép lại thành tấm ảnh. Thiếu gói nào thì máy nhận xin gửi lại gói đó.
Còn tên trang web thì sao? Máy chỉ hiểu địa chỉ bằng số, nên có những máy làm việc như cuốn danh bạ: nhận tên trang web, trả về địa chỉ số tương ứng.
Trò chơi tại nhà: chuyền thư qua nhiều người
Trò này cần ít nhất 4 người, giấy, bút và một lát thời gian. Mỗi người đóng vai một máy.
Chuẩn bị:
- Mỗi người đứng hoặc ngồi ở một chỗ trong nhà, đeo một tấm thẻ ghi "địa chỉ" của mình: một chữ cái hoặc một con số.
- Vẽ một sơ đồ đơn giản: ai được chuyền cho ai (chỉ chuyền cho người đứng cạnh). Mỗi người nên có ít nhất hai người để chuyền, như vậy mạng có nhiều đường.
- Người gửi viết một câu ngắn, ví dụ "Tối nay ăn bánh xèo", rồi cắt ra mỗi mẩu giấy một chữ. Trên mỗi mẩu ghi thêm địa chỉ người nhận và số thứ tự.
Cách chơi:
- Người gửi đưa từng mẩu cho người bên cạnh. Mỗi người nhận mẩu giấy, nhìn địa chỉ, rồi chuyền cho người kế tiếp gần người nhận hơn.
- Người nhận gom đủ các mẩu, xếp theo số thứ tự và đọc to câu.
- Đổi vai để ai cũng được làm người gửi, người chuyền và người nhận.
Thêm thử thách:
- Một máy bị hỏng: một người ngồi xuống, không chuyền nữa. Các mẩu giấy phải tìm đường khác. Đây là lý do Internet nối nhiều đường: hỏng một chỗ, thông tin vẫn đi vòng được.
- Mất một gói: bố mẹ lén giữ lại một mẩu. Người nhận thấy thiếu số 3 thì phải gửi lời xin lại đúng mẩu số 3.
- Đường ngắn nhất: đếm xem mỗi mẩu đi qua mấy người. Có đường nào ít người hơn không?
Sau khi chơi, hỏi con: "Nếu mỗi người chuyền đều chép lại một bản mẩu giấy thì sao?"
Dữ liệu được lưu lại: nghĩ trước khi gửi
Những thứ gửi lên Internet thường được lưu lại trên máy chủ: tin nhắn, ảnh, bình luận. Người nhận cũng có thể lưu, chụp màn hình hay gửi tiếp cho người khác. "Đám mây" nghe nhẹ nhàng, nhưng thật ra là những máy chủ của nơi khác đang giữ dữ liệu.
Vì vậy một tấm ảnh đã gửi đi rất khó lấy lại hết. Bố mẹ có thể nói với con thành một luật dễ nhớ:
- Trước khi gửi, dừng lại một chút. Mình có muốn cả lớp, cả trường cùng thấy cái này không?
- Không gửi thông tin riêng: họ tên đầy đủ, địa chỉ nhà, tên trường, ảnh mặc đồng phục của trường.
- Không chắc thì hỏi bố mẹ trước khi gửi.
Nói với con bằng giọng bình tĩnh, như kể một điều hay về máy tính, không dọa. Khi hiểu thông tin đi và ở lại thế nào, con sẽ tự biết cẩn thận.
Giải thích theo tuổi
| Tuổi (ước chừng) | Giải thích gì | Trò nên thử |
|---|---|---|
| 4–6 | Máy tính nối với nhau để gửi tranh, gửi chữ cho nhau | Chuyền một mẩu giấy qua ba người; hỏi trước khi gửi ảnh |
| 7–9 | Gói tin, địa chỉ, số thứ tự; máy chủ giữ trang web | Chơi đủ luật chuyền thư; thử "máy bị hỏng" và "mất gói" |
| 10–12 | Bộ định tuyến chọn đường, danh bạ tên trang web, dữ liệu được lưu và sao chép | Vẽ sơ đồ các máy trong nhà nối với bộ phát sóng; tìm đường ngắn nhất trên sơ đồ |
Mốc tuổi chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác. Con hỏi tới đâu thì giải thích tới đó.
Trong Dologi, bài "Ít bước nhất" ở chủ đề Toán học cho con tìm đường từ ngôi nhà tới cái cây sao cho tổng số bước ít nhất. Đó cũng là kiểu suy nghĩ của những máy chuyền tin khi chọn đường cho thông tin.
Tóm lại
- Internet là rất nhiều máy tính nối với nhau bằng dây cáp và sóng không dây.
- Thông tin được chia thành gói tin có địa chỉ và số thứ tự, chuyền qua nhiều máy rồi ghép lại ở nơi nhận.
- Trò chuyền thư giúp con thấy thông tin đi đường vòng khi một máy hỏng, và xin lại gói bị mất.
- Những gì đã gửi thường được lưu lại, nên dừng một chút trước khi gửi.
Đọc thêm: Quyền riêng tư của trẻ trên mạng: thông tin nào không nên chia sẻ và Trí tuệ nhân tạo là gì? Giải thích cho trẻ thế nào cho dễ hiểu.