Khoảng bảy tuổi, nhiều trẻ gặp một dấu mới trong sách toán: dấu ×. Có con đoán nó là "cộng", có con chỉ học nói "nhân" mà không biết nó làm gì. Thế là 3 × 4 thành một con số phải nhớ chứ không phải một hình ảnh trong đầu, và lần đầu con thấy toán khó có khi bắt đầu từ đây.
Ý nằm sau dấu nhân đủ đơn giản để bày ra ngay trên bàn ăn: phép nhân là cách đếm nhanh các nhóm bằng nhau. Bài này gợi ý cách dựng ý đó bằng đồ có sẵn trong nhà, từ đĩa và dâu tây đến hàng và cột, trước khi con cần tới bảng cửu chương.
Phép nhân là các nhóm bằng nhau
Đặt ba chiếc đĩa lên bàn, mỗi đĩa bốn quả dâu. Hỏi con hai câu:
- "Có mấy cái đĩa?" (ba nhóm)
- "Mỗi đĩa có mấy quả dâu?" (mỗi nhóm bốn)
Rồi hỏi tiếp: "Tất cả có bao nhiêu quả?" Con có thể đếm từng quả, hoặc cộng 4 + 4 + 4. Cách nào cũng đúng. Phép nhân chỉ là cách nói gọn hơn: ba nhóm, mỗi nhóm bốn, được mười hai, viết là 3 × 4 = 12.
Từ quan trọng nhất ở đây là bằng nhau. Nếu đĩa này bốn quả, đĩa kia ba, đĩa cuối năm, vẫn cộng lại được, nhưng đó không phải phép nhân. Biến chuyện này thành trò "Bằng nhau hay không?": bày vài nhóm, có nhóm đều có nhóm không, để con kiểm tra. Nhóm nào chưa đều thì con chuyển đồ qua lại cho đều. Bước kiểm tra nhỏ này là cốt lõi của phép nhân, và con rất thích bắt lỗi bố mẹ.
Đồ vật trước, rồi hình vẽ, lời nói và ký hiệu
Trẻ hiểu một ý mới tốt nhất khi gặp nó ở vài dạng, lần lượt từng dạng. Không cần vội vào ký hiệu.
| Bước | Bố mẹ và con cùng làm | Con có thể nói |
|---|---|---|
| Đồ vật | Chia nhóm bằng thìa, nui, cúc áo hay ô tô đồ chơi | "Ba đĩa, mỗi đĩa bốn quả" |
| Hình vẽ | Vẽ các vòng tròn, chấm chấm vào trong | "Con vẽ ba vòng, mỗi vòng bốn chấm" |
| Lời nói | Nói các nhóm thành một câu | "Ba nhóm bốn là mười hai" |
| Ký hiệu | Viết ra | "3 × 4 = 12" |
Đi qua đi lại giữa các bước. Con viết 3 × 4 thì nhờ con vẽ ra. Con vẽ các nhóm thì nhờ con viết phép tính. Gặp bài viết sẵn mà con rối thì quay lại với đồ vật trên bàn.
Không phải trường nào cũng đọc 3 × 4 giống nhau: có nơi hiểu là "ba nhóm, mỗi nhóm bốn", có nơi hiểu là "bốn được lấy ba lần". Kết quả vẫn thế, nên bố mẹ cứ nói theo cách lớp của con đang dùng.
Hàng và cột: đếm nhanh hơn
Các nhóm trên đĩa dễ nhìn, nhưng còn một cách xếp gọn hơn nữa. Lấy mười hai quả dâu xếp lên khay thành hàng: ba hàng, mỗi hàng bốn quả. Giờ con không cần đếm từng quả nữa mà đếm theo hàng: "4, 8, 12."
Cách xếp đồ ngay ngắn thành hàng và cột như thế gọi là mảng. Để ý một chút là thấy mảng ở khắp nơi:
- cửa sổ của một tòa nhà, xếp thành hàng và cột,
- tờ giấy dán hình, khay nướng bánh, hộp kẹo,
- gạch lát nền, luống rau, hàng ghế trong hội trường.
Hỏi con: "Có mấy hàng? Mỗi hàng mấy cái? Tất cả bao nhiêu?" Rồi xoay khay một góc vuông. Giờ có bốn hàng, mỗi hàng ba quả, mà vẫn là mười hai quả. Trẻ thường ngạc nhiên ở chỗ này, nên để con tự nhận ra. Muốn đi tiếp thì bài về bảng cửu chương ở cuối bài này dựa vào chính các mảng đó.
Đếm theo nhóm quanh nhà
Vài trò ngắn trong sinh hoạt hằng ngày có ích hơn một tờ bài tập dài:
- Đi tìm nhóm. Tìm các nhóm bằng nhau trong nhà: các đôi tất (nhóm hai), chân ghế (nhóm bốn), ngón tay trên bàn tay (nhóm năm), bánh xe đạp. Con nói thành câu: "Ba cái ghế, mỗi ghế bốn chân: mười hai cái chân."
- Dọn bàn ăn. "Nhà mình bốn người, mỗi người một đôi đũa và một cái thìa. Cần lấy tất cả bao nhiêu thứ?"
- Bịa một câu chuyện. Đưa con một phép nhân, ví dụ 2 × 5, nhờ con nghĩ ra chuyện và vẽ lại: "Hai cái ao, mỗi ao năm con vịt." Rồi đổi vai: bố mẹ kể chuyện, con viết phép nhân.
- Có mấy cách? Đưa con mười hai chiếc cúc áo: "Con chia được thành các nhóm bằng nhau không?" Nhóm hai, ba, bốn hay sáu đều được. Nhóm năm thì thừa ra vài chiếc, một điều bất ngờ đáng để nói chuyện. Đây cũng là bước đầu tiên đến phép chia.
Những chỗ con hay nhầm và cách giúp
Phần lớn lỗi ở giai đoạn này cho thấy hình ảnh nằm sau dấu nhân chưa rõ. Quay lại với đồ vật thay vì nhắc lại quy tắc.
- Cộng hai số với nhau. Con viết 3 × 4 = 7. Bố mẹ nói: "Con bày ra cho bố mẹ xem ba nhóm, mỗi nhóm bốn," và để con tự xếp.
- Lẫn hai số. Số nào là số nhóm, số nào là số trong mỗi nhóm? Đặt tên cho chúng: đĩa là nhóm, dâu là thứ đặt lên mỗi đĩa.
- Lúc nào cũng đếm từ một. Lúc đầu đếm cả mười hai quả từng quả một cũng không sao. Dần dần rủ con đếm theo nhóm: "4, 8, 12." Đếm cách hai, cách năm, cách mười giúp con quen với cách đếm này.
- Nhóm một và nhóm không có gì. Đặt mỗi đĩa một quả dâu, ba đĩa: ba nhóm một là ba. Rồi ba đĩa trống: ba nhóm không có gì là không. Trẻ thấy chuyện này buồn cười, và nó giúp con sau này với × 1 và × 0.
Trong Dologi, các câu đố "Nhảy trên trục số" ở chủ đề Toán học cho con xem chú thỏ nhảy những bước dài bằng nhau trên trục số. Hỏi con: "Thỏ nhảy mấy bước? Mỗi bước dài bao nhiêu?" Đó vẫn là ý các nhóm bằng nhau, chỉ là xếp dọc theo một đường thẳng.
Tóm lại
- Phép nhân là cách đếm nhanh các nhóm bằng nhau: "có mấy nhóm, mỗi nhóm mấy cái".
- Bắt đầu bằng đồ vật, rồi hình vẽ, lời nói, cuối cùng mới đến dấu ×; con vướng thì quay lại với đồ vật.
- Xếp thành hàng và cột giúp con đếm nhanh hơn, và xoay mảng cho thấy 3 × 4 và 4 × 3 bằng nhau.
- Các trò ngắn ở nhà như đi tìm nhóm hay bịa chuyện phép nhân giúp con hiểu hơn là bắt học thuộc sớm.
Đọc thêm: Bảng cửu chương: cho con học thuộc hay hiểu trước? và Chơi với hạt đậu: phân loại, đếm theo nhóm và chia đều.