Con xem một video về mèo, rồi video tiếp theo cũng về mèo, rồi lại mèo. "Sao máy biết con thích mèo hả mẹ?" Nhiều trẻ nghĩ máy đọc được suy nghĩ của mình. Thật ra máy không đọc suy nghĩ: nó ghi lại những gì con đã làm rồi đoán.
Bài này giúp bố mẹ giải thích cho con 8–12 tuổi cách máy gợi ý nội dung, bằng một trò chơi đóng vai ở nhà. Mục đích không phải để con sợ máy, mà để con hiểu máy đang làm gì và tập tự quyết định mình xem gì.
Máy gợi ý ghi lại những gì con làm
Mỗi lần con dùng một app xem video hay chơi trò chơi, app thường ghi lại nhiều thứ nhỏ:
- con bấm vào video nào, bỏ qua video nào;
- con xem bao lâu, xem hết hay tắt giữa chừng;
- con bấm thích, xem lại hay chia sẻ video nào;
- con xem vào lúc nào trong ngày.
Mỗi điều nhỏ đó là một manh mối. Gom nhiều manh mối lại, máy thấy một quy luật: "người dùng này hay xem hết video về mèo, hay tắt video về nấu ăn". Từ quy luật đó, máy đoán con sẽ thích gì tiếp theo và xếp những video giống thế lên đầu.
Nhiều app còn so con với những người dùng khác: "những người hay xem video mèo cũng hay xem video chó con". Thế là video chó con cũng hiện ra, dù con chưa bao giờ tìm.
Vì sao cứ thấy mãi một kiểu
Máy gợi ý thường được làm ra để người dùng xem lâu hơn. Video nào con đã xem lâu thì máy cho là "đoán đúng", và gợi ý tiếp những video giống thế. Càng xem, máy càng chắc, và danh sách càng giống nhau.
Có thể giải thích cho con bằng một hình ảnh: máy gợi ý giống một người bạn chỉ nhớ con từng ăn kem dâu, nên lần nào cũng mời kem dâu. Người bạn đó không xấu, chỉ là không biết con còn thích nhiều thứ khác, vì con chưa bao giờ chọn thứ khác.
Điều đáng nói với con:
- Máy không hiểu con như bố mẹ hay bạn bè hiểu. Nó chỉ thấy con bấm gì, xem bao lâu.
- Máy không biết video nào tốt cho con. Nó chỉ biết video nào giống những video con đã xem lâu.
- Video tự chạy tiếp không có nghĩa là con muốn xem. Đó là máy đoán con muốn.
Trò chơi tại nhà: bố mẹ làm "máy gợi ý"
Trò này cần vài tờ giấy nhỏ, bút và khoảng 15 phút.
Vòng 1: máy đoán món ăn vặt.
- Bố mẹ đóng vai máy. Mỗi lượt, bố mẹ đưa ra ba lựa chọn (ví dụ chuối, bánh quy, sữa chua), con chọn một. Bố mẹ ghi lại lựa chọn của con lên giấy.
- Sau năm, sáu lượt, bố mẹ nhìn tờ ghi và "gợi ý": "Máy đoán lượt sau con chọn bánh quy." Con nói máy đoán đúng hay sai.
- Hỏi con: máy dựa vào đâu để đoán? Nếu lượt nào con cũng chọn bánh quy thì máy còn đưa ra chuối nữa không?
Vòng 2: con làm máy. Đổi vai. Con ghi lại bố mẹ chọn gì, tìm quy luật rồi đoán. Bố mẹ có thể cố tình chọn một kiểu nhiều lần, rồi bất ngờ đổi. Con sẽ thấy máy đoán sai khi người dùng thay đổi, vì máy chỉ nhìn được quá khứ.
Vòng 3: máy chỉ đưa ra một kiểu. Bố mẹ làm máy "chỉ muốn được chọn": lần nào cũng đưa ba món gần giống nhau (ba loại bánh quy). Hỏi con: "Con có thấy thiếu món gì không? Con có muốn tự đi lấy món khác không?" Đây chính là cảm giác khi danh sách gợi ý toàn một kiểu.
Tập cho con tự chọn nội dung
Hiểu máy rồi, con có thể tập làm người chọn, không chỉ để máy chọn:
- Quyết định trước khi mở máy. Con nói trước "con xem hai video về cách gấp máy bay giấy" rồi mới mở. Xem xong thì dừng, kể cả khi danh sách gợi ý trông rất hấp dẫn.
- Để ý lúc đang xem chỉ vì được gợi ý. Sau một video, hỏi con: "Video này con tự tìm hay máy đưa ra?" Không cần trách, chỉ để con tập nhận ra.
- Tự tìm thứ mới. Mỗi tuần con chọn một chủ đề chưa từng xem (chim, núi lửa, cách vẽ khuôn mặt) và tự tìm. Danh sách gợi ý sẽ thay đổi theo, và con thấy mình cũng điều khiển được máy.
- Tắt tự chạy tiếp nếu app cho phép. Bố mẹ và con cùng tìm trong phần cài đặt. Mỗi app một khác, không có thì thôi.
- Xem cùng nhau thỉnh thoảng. Bố mẹ biết con hay được gợi ý gì, và có dịp hỏi chuyện.
Chuyện con dùng máy bao lâu, chọn app thế nào cho an toàn là việc khác, bố mẹ có thể đọc thêm ở bài về thời gian dùng máy bên dưới.
Giải thích theo tuổi
| Tuổi (ước chừng) | Giải thích gì | Nên thử |
|---|---|---|
| 8–9 | Máy ghi lại con bấm gì, xem bao lâu để đoán con thích gì | Vòng 1 và 2 của trò máy gợi ý |
| 10–12 | Máy so con với người khác; máy được làm ra để người dùng xem lâu; danh sách càng xem càng giống nhau | Cả ba vòng; tự đặt hai video rồi dừng; mỗi tuần tìm một chủ đề mới |
Mốc tuổi chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác. Trẻ nhỏ hơn có thể chơi vòng 1 cho vui mà chưa cần nghe giải thích.
Tìm quy luật từ các ví dụ là việc máy gợi ý làm, và cũng là việc con làm khi giải câu đố. Trong Dologi, câu đố "Đoán luật" ở chủ đề Tư duy cho con xem một nhóm vật có dấu tích và một nhóm có dấu X, tìm điểm chung rồi chọn vật thuộc nhóm. Khi con tự tìm ra luật, con dễ hiểu máy đoán thế nào, và vì sao máy có lúc đoán sai.
Tóm lại
- Máy gợi ý ghi lại con bấm gì, xem bao lâu, rồi tìm quy luật để đoán con thích gì tiếp theo.
- Danh sách cứ giống nhau vì máy gợi ý tiếp những gì con đã xem lâu.
- Trò bố mẹ làm "máy gợi ý" giúp con thấy máy đoán dựa vào quá khứ, và đoán sai khi người dùng thay đổi.
- Tập cho con quyết định trước khi mở máy và tự tìm chủ đề mới để con là người chọn.
Đọc thêm: Trí tuệ nhân tạo là gì? Giải thích cho trẻ thế nào cho dễ hiểu và Con dùng điện thoại bao lâu là vừa, và chọn app học thế nào cho an toàn?.