Ở cổng trường, trong bữa cơm họ hàng, trong nhóm chat phụ huynh: "Con nhà mình đọc được cả câu rồi." "Nhà mình ba tuổi đã làm được rồi." Dù chẳng ai có ý xấu, bố mẹ vẫn khó tránh việc đem con mình ra đo với con người khác. Và trẻ nhận ra điều đó. Con nghe "Sao con không ngồi yên được như anh họ?" và con cũng bắt đầu so sánh. Bài này nói về vì sao mỗi trẻ lớn lên một nhịp, cách nhìn ra tiến bộ của chính con, và nên nói gì khi chuyện so sánh xuất hiện.
Mỗi trẻ lớn lên theo một lịch riêng
Các mốc như biết đọc, biết đếm hay tự buộc dây giày thường được nêu theo khoảng tuổi, không phải một ngày cụ thể, vì trẻ thật sự đạt được chúng vào những thời điểm khác nhau.
- Kỹ năng đến theo thứ tự khác nhau. Có trẻ nói sớm mà vẽ muộn; có trẻ xếp tháp rất cao nhưng chậm hơn với chữ cái.
- Trải nghiệm có ảnh hưởng. Trẻ hay chơi trò chơi trên bàn có thể biết đếm sớm hơn. Trẻ có anh chị có thể học từ nhanh hơn.
- Lúc tăng vọt, lúc chững lại là bình thường. Trẻ thường có vẻ đứng yên vài tuần, rồi bỗng tiến một bước dài.
Bạn con đọc sớm hơn không có nghĩa là con chậm, và một trẻ đang đi trước bây giờ cũng chưa chắc sẽ luôn đi trước.
Vì sao so sánh không giúp được gì
- Con có thể thấy mình "không đủ giỏi". Nghe rằng người khác làm tốt hơn hiếm khi khiến trẻ cố gắng hơn; thường lại khiến con bỏ cuộc hoặc né việc đó.
- Sự chú ý dồn vào kết quả. Câu hỏi thành "Ai giỏi hơn?" thay vì "Mình học được gì tiếp theo?"
- Có thể làm tổn thương các mối quan hệ. Nhất là so sánh anh chị em, dễ tạo ra sự ganh đua kéo dài.
- Cả so sánh tích cực cũng có cái giá. "Con giỏi hơn bạn ấy nhiều" có thể khiến con sợ mất vị trí đó.
So con với chính con hôm qua
Phép so sánh có ích nhất là so với chính con trước đây.
- Giữ lại vài "bằng chứng". Một bức vẽ, cái tên viết bằng bút chì, tấm ảnh chụp tòa tháp. Vài tháng sau cùng xem lại: "Xem hồi mùa xuân con viết tên thế này, giờ thì thế này!"
- Gọi tên những bước nhỏ. "Tuần trước con còn cần mẹ kéo khóa giúp. Hôm nay con tự kéo được rồi."
- Nói về sự cố gắng và cách làm. "Cách đầu không được, con đã thử cách khác."
- Để con tự nhận ra. "Giờ con làm được gì mà hồi hè năm ngoái chưa làm được?" Trẻ thường rất tự hào khi kể ra.
Nên nói gì khi người khác so sánh
- Với họ hàng hay phụ huynh khác: một câu nhẹ nhàng là đủ. "Mỗi đứa một nhịp mà. Dạo này cháu mê xếp hình lắm." Không cần thanh minh hay giải thích.
- Khi con tự so sánh: "Bạn Minh đếm được xa hơn con." Ghi nhận điều đó, rồi quay về với con: "Bạn Minh đã tập nhiều đấy. Con muốn giỏi hơn ở việc gì? Mình cùng tập nhé."
- Giữa anh chị em: nói về từng đứa riêng. "Con giỏi xếp hình. Em con giỏi vẽ." Tránh câu "Sao con không được như…?"
Khi nào nên hỏi ý kiến
So sánh thì không có ích, nhưng những lo lắng là có thật và đáng được xem xét nghiêm túc. Nếu con có vẻ cách xa nhiều so với những gì thường thấy ở lứa tuổi ở nhiều mặt, hoặc mất đi kỹ năng trước đây đã có, hãy trao đổi với giáo viên hoặc bác sĩ. Họ có thể nhìn bức tranh toàn cảnh, điều đó có ích hơn nhiều so với đo con với một người bạn hay một đứa em họ.
Trong Dologi, mục "7 ngày qua" ở khu phụ huynh chỉ cho thấy chính con: con làm bao nhiêu câu đố, bao nhiêu câu đúng ngay lần đầu, và con đang ở mức nào trong từng chủ đề. Không có bảng xếp hạng, không so với trẻ khác, và tiến bộ chỉ lưu trên máy của gia đình.
Tóm lại
- Trẻ đạt các mốc vào những thời điểm và theo thứ tự khác nhau; khoảng tuổi rộng là bình thường.
- So với người khác hiếm khi tạo động lực và có thể khiến con thấy mình không đủ giỏi.
- So con với chính con trước đây: giữ lại vài bài vẽ, gọi tên bước tiến nhỏ, khen sự cố gắng.
- Đáp lại lời so sánh nhẹ nhàng, nói về từng đứa con riêng, và hỏi giáo viên hoặc bác sĩ nếu thật sự lo lắng.
Đọc thêm: Trẻ mấy tuổi làm được gì? Các mốc tư duy từ 4 đến 10 tuổi