"Con mình có năng khiếu không?" "Có nên cho con làm bài kiểm tra IQ?" "Trò chơi này có làm con thông minh hơn không?" Những câu hỏi về IQ xuất hiện khá thường xuyên, nhất là khi phụ huynh thấy các bài trắc nghiệm trên mạng hay sản phẩm hứa hẹn điểm số cao hơn. Bài viết này không đưa ra con số hay thang điểm nào. Thay vào đó, bài giải thích bằng lời đơn giản bài kiểm tra IQ là gì, nó cho bạn biết được gì và không biết được gì, và sức lực của bạn có lẽ nên dồn vào đâu.
Bài kiểm tra IQ là gì
Bài kiểm tra IQ là một loạt nhiệm vụ như câu đố, quy luật, từ vựng hay bài tập trí nhớ, được thực hiện theo một cách thống nhất. Kết quả của trẻ được so với kết quả của các bạn cùng tuổi. Điểm số mô tả trẻ đã làm những nhiệm vụ đó thế nào, vào hôm đó, so với nhóm đó.
Vài điều nên ghi nhớ:
- Nó đo một số kỹ năng tư duy, không phải tất cả. Mỗi bài kiểm tra nhìn vào một nhóm khả năng nhất định.
- Kết quả phụ thuộc vào hôm đó. Mệt, lo lắng, đói hay một căn phòng lạ đều có thể ảnh hưởng đến cách trẻ làm bài.
- Trẻ nhỏ thay đổi rất nhanh. Kết quả lúc năm tuổi là một bức ảnh chụp nhanh, không phải lời dự đoán cho cả đời.
- Đánh giá đúng cách do chuyên gia có chuyên môn thực hiện. Các bài trắc nghiệm hay ứng dụng "đo IQ" trên mạng không giống như vậy.
Những gì bài kiểm tra IQ bỏ sót
Nhiều phẩm chất rất quan trọng ở trường và trong cuộc sống không gói gọn được trong một con số:
- sự tò mò và mong muốn học hỏi,
- sự kiên trì khi gặp việc khó,
- óc sáng tạo và trí tưởng tượng,
- khả năng hòa hợp với người khác, lòng tốt và sự đồng cảm,
- kỹ năng thực tế, sở thích và đủ loại năng khiếu khác.
Không con số nào mô tả được trọn vẹn một đứa trẻ.
Khi nào việc đánh giá có ý nghĩa
Với phần lớn trẻ, không cần làm bài kiểm tra IQ. Việc đánh giá có thể đáng cân nhắc khi có một câu hỏi cụ thể cần trả lời, ví dụ:
- giáo viên, bác sĩ hay một chuyên gia khác đề xuất,
- con có vẻ rất vất vả ở trường và bạn muốn hiểu vì sao,
- đang cân nhắc hỗ trợ hoặc điều chỉnh ở trường cho con.
Trong những trường hợp này, hãy trao đổi với giáo viên của con, bác sĩ hoặc một chuyên gia tâm lý có chuyên môn. Họ sẽ giải thích việc đánh giá có ích không và gồm những gì. Mục đích của một lần đánh giá tốt là hiểu cách giúp trẻ, không phải dán nhãn cho trẻ.
Thận trọng với lời hứa "tăng IQ"
Bạn có thể gặp sản phẩm, lớp học hay ứng dụng hứa tăng IQ cho trẻ, biến trẻ thành "thần đồng" hay nâng điểm số chỉ trong vài tuần. Nên thận trọng:
- Hỏi lời hứa đó dựa trên cơ sở nào. Những cụm từ chung chung như "đã được khoa học chứng minh" mà không có chi tiết là dấu hiệu cần cảnh giác.
- Dè chừng kết quả nhanh. Sự phát triển thật cần thời gian và diễn ra qua rất nhiều trải nghiệm hằng ngày.
- Để ý áp lực. Những chương trình so sánh, xếp hạng trẻ hoặc khiến trẻ lo lắng hiếm khi có ích.
Luyện một dạng câu đố nhất định có thể giúp trẻ giỏi hơn ở dạng câu đố đó. Điều này có ích, nhưng không giống với việc "thông minh hơn" nói chung.
Phụ huynh nên tập trung vào điều gì
Thay vì chạy theo một con số, hãy chăm lo những điều kiện hằng ngày giúp trẻ lớn lên và học hỏi:
- Trò chuyện và lắng nghe. Những cuộc nói chuyện, câu hỏi và câu chuyện mỗi ngày.
- Cùng đọc sách, ở mọi độ tuổi.
- Chơi, nhất là trò chơi mở như xếp khối, vẽ, đóng vai và chơi ngoài trời.
- Nghỉ ngơi và nếp sinh hoạt. Trẻ mệt khó tập trung hơn.
- Thử thách vừa sức, có chỗ để thử, sai và thử lại.
- Khích lệ sự cố gắng, không dán nhãn kiểu "thông minh" hay "không có khiếu toán".
Những thói quen này không hứa hẹn một kết quả cụ thể nào. Chúng đơn giản là tốt cho trẻ, dù điểm số thế nào.
Tránh dán nhãn và so sánh
Gọi con là "đứa thông minh" hay "không sáng dạ" có thể định hình cách con nhìn nhận bản thân. Trẻ tin rằng khả năng của mình cố định có thể né tránh thử thách vì sợ thất bại. So sánh với anh chị em hay bạn cùng lớp cũng hiếm khi giúp ích. Mỗi trẻ lớn lên theo nhịp riêng và có những điểm mạnh riêng.
Tóm lại
- Bài kiểm tra IQ đo một số kỹ năng tư duy vào một ngày cụ thể; nó không mô tả trọn vẹn một đứa trẻ.
- Việc đánh giá chủ yếu có ý nghĩa khi chuyên gia đề xuất hoặc có câu hỏi cụ thể về việc học.
- Thận trọng với sản phẩm hay lớp học hứa "tăng IQ" nhanh chóng.
- Tập trung vào trò chuyện, đọc sách, vui chơi, nghỉ ngơi và khích lệ sự cố gắng, tránh dán nhãn.
Đọc thêm: Tư duy phản biện cho trẻ: khi con hỏi "tại sao" suốt ngày.