Cái đĩa thì tròn, ô cửa sổ thì vuông, lát bánh mì cắt chéo góc thành hai hình tam giác. Trẻ gặp các hình suốt cả ngày, và để ý đến chúng là một trong những bước đầu tiên làm quen với hình học. Bài này gợi ý cách cùng con khám phá hình ở nhà, từ gọi tên đơn giản đến đếm cạnh và góc, xếp hình, và làm quen với những hình khối đầu tiên.
Vì sao nên cùng con khám phá hình
- Nhìn kỹ hơn. Muốn phân biệt hình vuông với hình chữ nhật, con phải nhìn vào cạnh và góc chứ không chỉ nhìn dáng chung.
- Từ ngữ để mô tả. Cạnh, góc, tròn, thẳng, bằng nhau, dài hơn: những từ có ích cả trong toán lẫn đời sống.
- Nền tảng cho sau này. Hình học quay lại trong đo lường, phân số, bản đồ, vẽ và xây dựng.
- Không gian và vị trí. Xoay, lật, ghép các hình với nhau là một phần của tư duy không gian.
Đi tìm hình
Chọn một hình rồi cùng đi tìm quanh nhà:
| Hình | Có thể tìm thấy ở đâu |
|---|---|
| Hình tròn | Cái đĩa, mặt đồng hồ, miệng cốc, đồng xu, cúc áo |
| Hình vuông | Một số ô cửa sổ, viên gạch lát nền, khăn ăn, lát bánh mì |
| Hình chữ nhật | Cánh cửa, quyển sách, mặt bàn, điện thoại, phong bì |
| Hình tam giác | Mái nhà, bánh mì kẹp cắt chéo góc, miếng bánh pizza |
Đồ vật thật hiếm khi là hình hoàn hảo. Cứ nói "Cái này có dạng hình tròn" là được. Trẻ lớn hơn có thể chỉ ra chỗ khác: "Cửa sổ là hình chữ nhật nhưng các góc bo tròn."
Hơn cả cái tên: cạnh và góc
Khi con đã gọi tên được vài hình, hãy bắt đầu đếm:
- Đếm cạnh. Lướt ngón tay theo từng cạnh: "Một, hai, ba. Hình tam giác có ba cạnh."
- Đếm góc. Chạm vào từng góc. Số cạnh và số góc có luôn bằng nhau không?
- So sánh. "Hình vuông và hình chữ nhật đều có bốn cạnh, bốn góc. Khác nhau ở đâu?" (Hình vuông có bốn cạnh dài bằng nhau.)
Tam giác xoay đi vẫn là tam giác
Nhiều trẻ nhỏ chỉ nhận ra hình tam giác khi nó chĩa đỉnh lên trên, và nghĩ rằng hình vuông đứng trên một góc không còn là hình vuông nữa. Điều này rất hay gặp, vì phần lớn sách tranh vẽ các hình ở cùng một tư thế.
- Xoay hình. Cắt một hình tam giác bằng giấy rồi xoay chầm chậm. "Nó còn là hình tam giác không? Giờ nó có mấy cạnh?"
- Cho con thấy nhiều kiểu. Tam giác dài và nhọn, tam giác rộng và bẹt, to và nhỏ. Tất cả đều là tam giác vì có ba cạnh thẳng.
- Gọi tên theo đặc điểm, không theo dáng. Hình tam giác là bất kỳ hình nào có ba cạnh thẳng và ba góc, dù nằm ở tư thế nào, to hay nhỏ, màu gì.
Xếp, sờ và đoán
- Xếp bằng que hoặc ống hút. Hình tam giác cần mấy que? Hình vuông thì sao?
- Hình ghép từ hình. Cắt hình vuông theo đường chéo: được hai hình tam giác. Đặt hai hình vuông cạnh nhau: được một hình chữ nhật.
- Nặn hình bằng đất nặn. Lăn, ấn thành các hình rồi đếm góc.
- Túi sờ đoán. Bỏ các hình cắt bằng bìa vào túi. Con sờ một hình mà không nhìn và tả lại: "Nó có ba góc… là hình tam giác!"
- Tả cho con đoán. Giấu một hình và tả mà không nói tên: "Nó có bốn cạnh dài bằng nhau." Con đoán xem là hình gì.
Hình khối đầu tiên (khoảng 6–10 tuổi)
Đồ vật hằng ngày cũng giới thiệu các hình khối:
- Quả bóng: hình cầu. Lăn được theo mọi hướng.
- Cái hộp: hình hộp chữ nhật (là hình lập phương nếu mọi mặt đều là hình vuông). Xếp chồng dễ, không lăn.
- Lon, hộp tròn: hình trụ. Nằm thì lăn được, dựng thì đứng vững.
- Mũ sinh nhật hay giấy cuộn hình phễu: hình nón.
Hỏi con: "Khối nào lăn được? Khối nào xếp chồng được? Trên các mặt của cái hộp con thấy hình phẳng nào?"
| Tuổi (ước chừng) | Hoạt động |
|---|---|
| 4–5 | Đi tìm hình, gọi tên hình tròn, vuông, tam giác |
| 5–6 | Đếm cạnh và góc, xếp hình bằng que |
| 6–7 | Hình xoay đi, hình ghép từ hình, túi sờ đoán |
| 7–10 | Hình khối, mô tả hình thật chính xác |
Trong Dologi, câu đố "Khối xoay đi" của chủ đề Không gian nhờ con nhận ra một khối sau khi nó đã được xoay, cùng một ý với việc hiểu rằng tam giác xoay đi vẫn là tam giác.
Tóm lại
- Quanh nhà đâu cũng có hình; đi tìm hình là cách bắt đầu dễ nhất.
- Đi từ gọi tên hình đến đếm cạnh và góc.
- Một hình vẫn là hình đó khi bị xoay, to hơn, nhỏ hơn hay đổi màu.
- Xếp hình, sờ đoán và những hình khối trong nhà giúp con học bằng tay.
Đọc thêm: Tư duy không gian là gì? Xếp hình, mê cung và gấp giấy cho trẻ