Cái tháp cứ đổ. Một chiếc giày biến đâu mất. Hai đứa trẻ cùng muốn một món đồ chơi. Những rắc rối nhỏ như thế xảy ra cả ngày, và cách nhanh nhất thường là người lớn ra tay xử lý. Nhưng mỗi rắc rối nhỏ cũng là một cơ hội để con tập một kỹ năng sẽ dùng cả đời: tìm ra phải làm gì khi có điều gì đó không như ý.
Vì sao kỹ năng giải quyết vấn đề quan trọng
Trẻ được tập giải quyết vấn đề thường:
- Tự tin hơn, vì đã thấy mình tìm được cách.
- Tự lập hơn, dần dần cần ít sự giúp đỡ hơn.
- Đương đầu với bực bội tốt hơn, vì vấn đề là thứ để xử lý chứ không phải thảm họa.
- Nghĩ linh hoạt hơn, thử cách khác thay vì lặp lại một cách mãi.
Bốn bước bằng lời dễ hiểu với trẻ
Dạy đi dạy lại cùng bốn bước cho đến khi thành thói quen.
| Bước | Hỏi gì | Ví dụ: tháp cứ đổ |
|---|---|---|
| 1. Vấn đề là gì? | "Chính xác là có chuyện gì không ổn?" | "Tháp của con đổ khi xây cao." |
| 2. Mình có thể thử gì? | "Cùng nghĩ ra vài cách nhé." | "Đặt khối to ở dưới. Xây chậm hơn. Xây trên sàn chứ không trên thảm." |
| 3. Thử một cách | "Mình thử cách nào trước?" | "Đặt khối to ở dưới." |
| 4. Có được không? | "Chuyện gì đã xảy ra? Giờ làm gì?" | "Cao hơn rồi! Vẫn hơi lung lay, vậy mình chuyển xuống sàn luôn." |
Bước 1 hay bị bỏ qua, nhưng rất quan trọng: nói vấn đề ra thành lời giúp cảm xúc dịu lại và vấn đề trông nhỏ đi. Bước 2 hiệu quả nhất khi gom nhiều ý trước rồi mới đánh giá, kể cả những ý ngộ nghĩnh.
Những vấn đề hằng ngày để tập
| Tình huống | Câu hỏi gợi ý |
|---|---|
| Mất một chiếc giày | "Lần cuối con thấy nó ở đâu? Nó có thể ở đâu? Mình tìm chỗ nào trước?" |
| Hai đứa, một món đồ chơi | "Mình làm gì để cả hai đều được chơi?" |
| Hộp đồ chơi không đóng được | "Vì sao không đóng được? Mình có thể thay đổi gì?" |
| Bức vẽ bị lem | "Chuyện gì đã xảy ra? Lần sau làm sao để tránh?" |
| Sáng nào cũng chuẩn bị muộn | "Điều gì làm mình chậm buổi sáng? Tối hôm trước có thể chuẩn bị gì?" |
Phụ huynh giúp thế nào mà không làm thay
- Dừng lại trước khi giải cứu. Đếm thầm đến mười. Nhiều trẻ tìm ra cách nếu được cho chút thời gian.
- Hỏi thay vì bảo. "Con đã thử gì rồi?" "Còn cách nào khác không?" có ích hơn "Làm thế này này."
- Cho trẻ nhỏ chọn. "Con muốn thử dùng khối to hay xây trên sàn?"
- Để những thất bại nhỏ xảy ra. Một kế hoạch không thành là thông tin, không phải thua cuộc. "Không được rồi. Mình học được gì?"
- Khen quá trình. "Con đã thử ba cách cho đến khi được" có ý nghĩa hơn "Giỏi lắm."
- Vào cuộc khi không an toàn hoặc khi con quá bực bội. Có thể cùng nhau giải quyết rồi nói lại các bước sau.
Trò chơi rèn kỹ năng giải quyết vấn đề
- Nếu… thì con làm gì? Làm những tấm thẻ ghi tình huống nhỏ: "Trời đổ mưa khi đang ở công viên", "Con làm đổ nước ở nhà bạn". Cùng bàn các ý.
- Cây cầu giấy. Có thể làm cầu nối hai quyển sách bằng một tờ giấy, đỡ được một chiếc ô tô đồ chơi không? Gấp giấy nhiều kiểu cho thấy có nhiều lời giải.
- Lên kế hoạch dã ngoại. Con quyết định mang gì, mang bằng cách nào và làm gì nếu trời mưa.
- Sửa câu chuyện. Đọc truyện và dừng ở chỗ có rắc rối. "Con sẽ làm gì?" Rồi so với cách nhân vật đã làm.
- Câu đố. Câu đố nào cũng là một vấn đề nhỏ có cái kết làm mình hài lòng.
Theo độ tuổi
Độ tuổi chỉ là ước chừng; mỗi trẻ một khác.
- Khoảng 4–5 tuổi: gọi tên vấn đề với sự giúp đỡ, chọn giữa hai ý, thử.
- Khoảng 6–7 tuổi: nghĩ ra vài ý, thử một, nhận ra có được hay không.
- Khoảng 8–10 tuổi: lên kế hoạch trước, nghĩ điều gì có thể trục trặc, so sánh các cách và giải thích lựa chọn.
Tóm lại
- Những rắc rối nhỏ hằng ngày là bài tập tuyệt vời; đừng vội xử lý thay con.
- Dùng bốn bước: vấn đề là gì, có thể thử gì, thử một cách, có được không.
- Đặt câu hỏi, cho trẻ nhỏ lựa chọn và để những thất bại nhỏ xảy ra.
- Khen quá trình và chơi những trò có nhiều lời giải.
Đọc thêm: Con hay nản khi gặp bài khó: giúp trẻ kiên trì và không sợ sai.