ตึกบล็อกล้มซ้ำแล้วซ้ำเล่า รองเท้าหายไปข้างหนึ่ง เด็กสองคนอยากได้ของเล่นชิ้นเดียวกัน ปัญหาเล็ก ๆ แบบนี้เกิดขึ้นทั้งวัน และทางที่เร็วที่สุดมักเป็นผู้ใหญ่จัดการให้ แต่ปัญหาเล็ก ๆ แต่ละครั้งก็เป็นโอกาสให้ลูกได้ฝึกทักษะที่จะใช้ไปตลอดชีวิต นั่นคือการหาทางว่าต้องทำอย่างไรเมื่อบางอย่างไม่เป็นไปตามที่คิด
ทำไมทักษะการแก้ปัญหาจึงสำคัญ
เด็กที่ได้ฝึกแก้ปัญหามักจะ
- มั่นใจมากขึ้น เพราะเคยเห็นว่าตัวเองหาทางได้
- พึ่งตัวเองได้มากขึ้น ต้องการความช่วยเหลือน้อยลงเรื่อย ๆ
- รับมือกับความหงุดหงิดได้ดีขึ้น เพราะปัญหากลายเป็นสิ่งที่ต้องลงมือแก้ ไม่ใช่หายนะ
- คิดได้ยืดหยุ่นขึ้น ลองวิธีอื่นแทนการทำแบบเดิมซ้ำ ๆ
สี่ขั้นตอนด้วยภาษาที่เด็กเข้าใจ
สอนสี่ขั้นตอนเดิมซ้ำ ๆ จนกลายเป็นนิสัย
| ขั้น | ถามว่า | ตัวอย่าง: ตึกบล็อกล้ม |
|---|---|---|
| 1. ปัญหาคืออะไร? | "อะไรที่ไม่เป็นอย่างที่อยากให้เป็น?" | "ตึกล้มเมื่อต่อสูง ๆ" |
| 2. ลองทำอะไรได้บ้าง? | "มาคิดหลาย ๆ ทางกัน" | "เอาบล็อกใหญ่ไว้ข้างล่าง ต่อช้าลง ต่อบนพื้นแทนบนพรม" |
| 3. ลองหนึ่งวิธี | "ลองวิธีไหนก่อนดี?" | "เอาบล็อกใหญ่ไว้ข้างล่าง" |
| 4. ได้ผลไหม? | "เกิดอะไรขึ้น? แล้วจะทำยังไงต่อ?" | "สูงขึ้นแล้ว! ยังโยกนิดหน่อย งั้นย้ายมาต่อบนพื้นด้วย" |
ขั้นที่ 1 มักถูกข้าม แต่สำคัญมาก การพูดปัญหาออกมาช่วยให้อารมณ์สงบลงและปัญหาดูเล็กลง ขั้นที่ 2 ได้ผลดีที่สุดเมื่อรวบรวมหลาย ๆ ความคิดก่อนตัดสิน แม้แต่ความคิดตลก ๆ
ปัญหาในชีวิตประจำวันสำหรับฝึก
| สถานการณ์ | คำถาม |
|---|---|
| รองเท้าหายไปข้างหนึ่ง | "ใส่ครั้งสุดท้ายที่ไหน? น่าจะอยู่ตรงไหน? หาตรงไหนก่อนดี?" |
| เด็กสองคน ของเล่นชิ้นเดียว | "ทำยังไงให้ทั้งสองคนได้เล่นทั้งคู่?" |
| กล่องของเล่นปิดไม่ได้ | "ทำไมปิดไม่ได้? เปลี่ยนอะไรได้บ้าง?" |
| รูปวาดเลอะ | "เกิดอะไรขึ้น? ครั้งหน้าจะป้องกันยังไง?" |
| ตอนเช้าสายทุกวัน | "อะไรทำให้เราช้าตอนเช้า? คืนก่อนเตรียมอะไรไว้ได้บ้าง?" |
พ่อแม่ช่วยได้อย่างไรโดยไม่ทำแทน
- หยุดก่อนเข้าไปช่วย นับหนึ่งถึงสิบในใจ เด็กหลายคนหาทางออกได้ถ้าได้เวลาสักครู่
- ถามแทนการบอก "ลองอะไรไปแล้วบ้าง?" "ทำอะไรได้อีก?" มีประโยชน์กว่า "ทำแบบนี้สิ"
- ให้ตัวเลือกกับเด็กเล็ก "อยากลองบล็อกใหญ่หรือต่อบนพื้นดี?"
- ปล่อยให้ล้มเหลวเล็ก ๆ บ้าง แผนที่ไม่ได้ผลคือข้อมูล ไม่ใช่ความพ่ายแพ้ "ไม่ได้ผลแฮะ เราได้เรียนรู้อะไรบ้าง?"
- ชมที่กระบวนการ "ลูกลองตั้งสามวิธีจนได้ผล" มีความหมายกว่า "เก่งมาก"
- เข้าไปช่วยเมื่อไม่ปลอดภัย หรือเมื่อลูกหงุดหงิดมากเกินไป แก้ไปด้วยกันแล้วค่อยคุยเรื่องขั้นตอนทีหลังก็ได้
เกมที่ฝึกการแก้ปัญหา
- ถ้า… จะทำยังไง? ทำการ์ดสถานการณ์เล็ก ๆ เช่น "ฝนตกตอนอยู่ในสวนสาธารณะ" "ทำน้ำหกที่บ้านเพื่อน" แล้วคุยกันถึงความคิดต่าง ๆ
- สะพานกระดาษ ใช้กระดาษแผ่นเดียวทำสะพานระหว่างหนังสือสองเล่มให้รับรถของเล่นได้ไหม? การพับกระดาษหลายแบบทำให้เห็นว่ามีทางออกได้หลายทาง
- วางแผนปิกนิก ให้ลูกตัดสินใจว่าจะเอาอะไรไป ขนไปอย่างไร และถ้าฝนตกจะทำอย่างไร
- แก้เรื่องในนิทาน อ่านนิทานแล้วหยุดตรงที่มีปัญหา "ถ้าเป็นลูกจะทำยังไง?" แล้วเทียบกับสิ่งที่ตัวละครทำ
- ปริศนาและคำทาย ปริศนาทุกข้อคือปัญหาเล็ก ๆ ที่มีตอนจบน่าพอใจ
ตามวัย
อายุเป็นแนวทางคร่าว ๆ เด็กแต่ละคนต่างกัน
- ราว 4–5 ปี: บอกปัญหาโดยมีคนช่วย เลือกจากสองความคิด แล้วลองทำ
- ราว 6–7 ปี: คิดได้หลายวิธี ลองหนึ่งวิธี สังเกตว่าได้ผลไหม
- ราว 8–10 ปี: วางแผนล่วงหน้า คิดว่าอะไรอาจผิดพลาด เปรียบเทียบวิธีและอธิบายว่าทำไมเลือกแบบนั้น
สรุป
- ปัญหาเล็ก ๆ ทุกวันคือการฝึกที่ดีมาก อดใจไม่รีบแก้ให้ทุกอย่าง
- ใช้สี่ขั้นตอน ปัญหาคืออะไร ลองอะไรได้บ้าง ลองหนึ่งวิธี ได้ผลไหม
- ตั้งคำถาม ให้ตัวเลือกกับเด็กเล็ก และปล่อยให้ล้มเหลวเล็ก ๆ บ้าง
- ชมที่กระบวนการ และเล่นเกมที่มีทางออกได้หลายทาง
อ่านเพิ่มเติม: ลูกยอมแพ้ง่ายเมื่อเจอโจทย์ยาก: ช่วยให้ลูกไม่ยอมแพ้และไม่กลัวทำผิด