"Mẹ nhắc ba lần rồi, đi giày vào!" Nhiều phụ huynh nói câu này mỗi sáng. Thường thì con không cố tình lờ đi: con có nghe thấy, nhưng lúc đó đầu óc đang ở chỗ khác, hoặc lời dặn có quá nhiều phần để nhớ cùng lúc. Lắng nghe là một kỹ năng, và như mọi kỹ năng khác, nó lớn dần nhờ luyện tập. Điều dễ chịu là việc luyện tập có thể là một trò chơi.
Nghe thấy và lắng nghe khác nhau
Nghe thấy là việc của tai. Lắng nghe là việc của đầu óc với âm thanh đó: nhận ra, chú ý, giữ lại trong đầu một lúc rồi làm theo. Khi cô giáo nói "Các con lấy vở đỏ ra, mở trang cuối", trẻ cần làm tất cả các bước này cùng lúc.
Biết lắng nghe giúp trẻ:
- Làm theo lời dặn ở nhà và ở trường mà không cần nhắc lại.
- Nhớ điều vừa nghe đủ lâu để dùng đến.
- Tham gia trò chuyện: chờ đến lượt, trả lời đúng điều được hỏi.
- Phân biệt âm thanh, điều này cũng giúp ích khi học chữ và học từ.
Kỹ năng lắng nghe thường thấy theo từng độ tuổi
Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng, nên bảng dưới đây chỉ là mốc ước chừng, không phải chỉ tiêu:
| Tuổi (ước chừng) | Điều nhiều trẻ làm được |
|---|---|
| 4–5 | Làm theo một hoặc hai bước đơn giản ("Nhặt quả bóng rồi bỏ vào hộp") |
| 6–7 | Làm theo ba bước, kể lại một câu chuyện ngắn đúng thứ tự |
| 8–10 | Theo được lời giải thích dài hơn, nhớ nhiều chi tiết, nhận ra điều gì chưa được nói tới |
Nếu bạn lo lắng về thính giác của con, ví dụ con hay không nghe thấy âm thanh từ phía sau hoặc thường vặn âm lượng rất to, hãy hỏi bác sĩ. Các trò chơi dưới đây để luyện sự chú ý, không dùng để kiểm tra thính giác.
Trò chơi âm thanh tại nhà
Không trò nào cần đồ chơi đặc biệt. Mỗi lần năm đến mười phút là đủ.
- Tiếng gì đây? Con nhắm mắt, bạn tạo ra một âm thanh: chùm chìa khóa lắc, nước rót, giấy xé, thìa gõ vào cốc. Con đoán đó là tiếng gì. Sau đó tạo hai âm thanh liên tiếp và hỏi con cả hai, theo đúng thứ tự.
- Nhiệm vụ bí mật. Đưa ra lời dặn có nhiều bước: "Mang cho mẹ một chiếc tất, rồi chạm vào cửa, rồi nhảy hai cái." Bắt đầu với hai bước, khi con làm dễ dàng thì thêm một bước. Chỉ nói một lần, rõ ràng, rồi để con thử.
- Vỗ tay theo mẫu. Bạn vỗ một nhịp ngắn, ví dụ chậm, chậm, nhanh-nhanh-nhanh. Con vỗ lại y như vậy. Rồi đổi vai để con nghĩ ra nhịp cho bạn vỗ theo.
- Nhạc dừng, đứng im. Bật nhạc hoặc ngân nga một giai điệu. Khi tiếng nhạc dừng, cả nhà đứng im. Biến thể: âm cao thì giơ tay lên, âm trầm thì ngồi xuống.
- Từ nào lạc loài? Đọc một dãy ngắn như "táo, chuối, cái ghế, nho" và hỏi từ nào không cùng nhóm. Với trẻ lớn hơn, dùng các từ cùng âm đầu, trừ một từ.
- Đi dạo nghe tiếng. Khi đi dạo hoặc ngồi cạnh cửa sổ mở, cả nhà im lặng một phút và đếm xem nghe được bao nhiêu tiếng khác nhau. Sau đó so danh sách với nhau.
| Trò chơi | Kỹ năng chính | Tuổi bắt đầu phù hợp |
|---|---|---|
| Tiếng gì đây? | Phân biệt âm thanh | từ 4 |
| Nhiệm vụ bí mật | Nhớ các bước theo thứ tự | từ 4 |
| Vỗ tay theo mẫu | Chú ý, nhớ mẫu nhịp | từ 4 |
| Nhạc dừng, đứng im | Phản ứng khi âm thanh thay đổi | từ 4 |
| Từ nào lạc loài? | Nghe để hiểu nghĩa | từ 5 |
| Đi dạo nghe tiếng | Tập trung chú ý | từ 5 |
Thói quen nhỏ giúp con biết lắng nghe
- Lại gần và nhìn vào mắt con trước khi dặn, thay vì gọi vọng từ phòng khác.
- Nói một lần, rõ ràng và bình tĩnh. Nếu lúc nào cũng tự nhắc lại, trẻ sẽ học được rằng cứ chờ đến lần thứ ba.
- Nhờ con nhắc lại: "Con cần làm hai việc gì nào?" Cách này cho bạn biết lời dặn đã đến nơi chưa.
- Giảm tiếng ồn xung quanh khi cần con chú ý: ti vi, đài, video đang chạy trên máy khác.
- Chính mình lắng nghe con. Trẻ bắt chước điều trẻ thấy. Đặt điện thoại xuống khi con nói chuyện với bạn dạy được nhiều hơn mọi trò chơi.
- Chơi ngắn và vui. Dừng lại khi con vẫn còn muốn chơi.
Trong Dologi, chủ đề Lắng nghe có những câu đố ngắn để con so sánh giai điệu, nhận ra chỗ thay đổi và phát lại âm thanh theo đúng thứ tự. Đó có thể là phần thêm nhẹ nhàng bên cạnh các trò chơi ở trên, vốn vui nhất khi cả nhà chơi cùng nhau.
Tóm lại
- Lắng nghe là nhận ra, chú ý, ghi nhớ và làm theo, không chỉ là nghe thấy.
- Trò chơi âm thanh ngắn tại nhà rèn được các kỹ năng này: đoán tiếng, nhiệm vụ nhiều bước, vỗ tay theo mẫu.
- Lại gần, nói một lần, nhờ con nhắc lại và giảm tiếng ồn xung quanh.
Đọc thêm: Rèn trí nhớ và khả năng tập trung cho trẻ bằng bài tập 5 phút mỗi ngày.