Một đứa trẻ ném đồ chơi qua phòng có thể chưa có từ ngữ để nói "con bực vì tháp cứ đổ mãi". Nhận ra một cảm xúc, ở mình hay ở người khác, rồi gọi được tên nó là một kỹ năng, và như mọi kỹ năng, trẻ học dần từng chút. Tin vui là: những khoảnh khắc thường ngày cho con rất nhiều dịp luyện tập.
Vì sao trẻ cần từ ngữ cho cảm xúc
- Lời nói có thể thay hành động. Đứa trẻ nói được "con đang giận" có thêm một lựa chọn ngoài la hét hay đánh.
- Gọi tên là bước đầu để bình tĩnh lại. Khó xử lý một điều mình không tả được.
- Giúp con chơi với bạn. Nhận ra bạn đang buồn là nơi lòng tốt bắt đầu.
- Giúp con nhờ giúp đỡ dễ hơn. "Con sợ bóng tối" là điều người lớn có thể đáp lại.
Bắt đầu với bốn cảm xúc
Bốn cảm xúc là điểm khởi đầu tốt, vì trẻ gặp chúng sớm và thường xuyên.
| Cảm xúc | Dấu hiệu trên mặt | Dấu hiệu trên cơ thể | Khi nào có thể gặp |
|---|---|---|---|
| Vui | Cười, mắt sáng | Nhún nhảy, thoải mái | Chơi với bạn |
| Buồn | Khóe miệng trễ xuống, nước mắt | Chậm chạp, rũ người | Đồ chơi bị hỏng |
| Giận | Cau mày, mím môi | Nắm chặt tay, dậm chân | Có người giành lượt |
| Sợ | Mắt mở to, nhướng mày | Đứng sững, trốn, bám chặt | Tiếng động lớn ban đêm |
Hãy nói về dấu hiệu, không chỉ tên gọi: "Làm sao mình biết nhân vật này đang buồn? Nhìn cái miệng xem."
Mở rộng vốn từ cảm xúc
Khi lớn hơn, có thêm từ giúp con nói đúng điều mình cảm thấy. Đây chỉ là gợi ý đại khái, vì mỗi trẻ mỗi khác:
- Trẻ nhỏ: vui, buồn, giận, sợ, mệt.
- Lớn hơn một chút: háo hức, tự hào, lo lắng, chán, bực bội, ngượng.
- Trẻ lớn: thất vọng, ghen tị, hồi hộp, nhẹ nhõm, và ý rằng hai cảm xúc có thể cùng lúc ("con vừa háo hức vừa hồi hộp vì lớp mới").
Trẻ lớn cũng có thể nói về độ lớn: hơi khó chịu khác hẳn với giận điên lên.
Trò chơi nhận biết cảm xúc
- Đoán mặt. Thay phiên làm mặt cho một cảm xúc, người kia đoán. Rồi đổi vai.
- Soi gương. Cùng ngồi trước gương, làm mặt vui rồi mặt sợ. Cái gì thay đổi? Lông mày hay cái miệng?
- Dừng truyện. Đang đọc thì dừng lại hỏi: "Con nghĩ nhân vật đang thấy thế nào? Sao con biết? Nếu là con, con sẽ làm gì?"
- Cặp cảm xúc. Vẽ khuôn mặt đơn giản lên thẻ giấy, mỗi cảm xúc hai thẻ. Úp xuống và chơi lật hình tìm cặp, mỗi lần tìm được cặp thì nói tên cảm xúc.
- Nhiệt kế cảm xúc. Vẽ một nhiệt kế từ 1 đến 5. "Hôm nay nỗi lo của con to cỡ nào? Mức 2 hay mức 4?"
- Diễn bằng cơ thể. Diễn một cảm xúc chỉ bằng cơ thể, không dùng nét mặt: dậm chân, rũ vai, nhảy cẫng lên.
Thói quen hằng ngày giúp ích
- Nói to cảm xúc của chính mình. "Bố mẹ thấy thất vọng vì công viên đóng cửa. Để bố mẹ hít một hơi thật sâu rồi nghĩ việc khác."
- Gọi tên cảm xúc của con mà không phán xét. "Trông con đang giận. Tháp của con đổ rồi." Gọi tên không có nghĩa là đồng ý với việc con làm sau đó.
- Cảm xúc nào cũng được, hành động thì không. "Giận thì không sao. Đánh thì không được. Con có thể dậm chân hoặc bóp cái gối."
- Gợi ý cách bình tĩnh lại. Sau khi gọi tên cảm xúc: một cái ôm, vài hơi thở chậm, một góc yên tĩnh, một cốc nước.
- Đừng vội sửa. Đôi khi chỉ cần lắng nghe và gọi tên. "Nghe thật đáng thất vọng nhỉ."
Những điều thường không giúp ích
- "Không được khóc", "Đừng vớ vẩn" hay "Có sao đâu" cho con biết cảm xúc đó là sai, chứ không phải là có thể xử lý được.
- Cười cảm xúc của con, kể cả cười hiền, có thể khiến lần sau con ít chia sẻ hơn.
- Những cái nhãn như "đồ mít ướt" hay "đồ nhát gan" dính vào đứa trẻ thay vì vào khoảnh khắc.
Khi nào nên hỏi ý kiến
Trẻ nào cũng có những cảm xúc lớn, và học cách xử lý chúng mất nhiều năm. Nếu cảm xúc mạnh có vẻ xảy ra rất thường xuyên, kéo dài lâu hoặc cản trở sinh hoạt hằng ngày ở nhà hay ở trường, nên trao đổi với bác sĩ của con, giáo viên hoặc người có chuyên môn để được nhìn toàn diện.
Trong Dologi, câu đố "Nối cặp" có một dạng cho con nối các khuôn mặt có cùng cảm xúc, một cách nhỏ để tập đọc nét mặt.
Tóm lại
- Nhận biết và gọi tên cảm xúc là kỹ năng học dần từng chút.
- Bắt đầu với vui, buồn, giận, sợ, và nói về dấu hiệu trên mặt và cơ thể.
- Các trò như đoán mặt, dừng truyện và cặp cảm xúc làm việc luyện tập thành niềm vui.
- Gọi tên cảm xúc của mình và của con, đón nhận mọi cảm xúc và đặt giới hạn cho hành động.
Đọc thêm: Con hay nản khi gặp bài khó: giúp trẻ kiên trì và không sợ sai